“Giọt đắng” giữ lá gan

Gần một thập kỷ bén rễ trên vùng đất này, cây cà gai leo đã có một hành trình đổi thay rõ nét. Từ loại cây dược liệu ít người biết đến, nay mỗi héc-ta mang lại doanh thu hàng trăm triệu đồng. Sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao, hình thành vùng nguyên liệu hàng chục héc-ta, có mặt tại hơn 200 đại lý trên cả nước và từng bước vươn ra thị trường quốc tế.

Nông dân xã Lạc Lương chăm sóc cây cà gai leo.

Bén duyên với vùng đất giàu dược tính

Người dân vùng Mường ở tỉnh Hoà Bình cũ (nay là tỉnh Phú Thọ) từ lâu đã biết đến cà gai leo như một cây thuốc giúp "giữ lá gan". Khi các nghiên cứu khoa học làm rõ giá trị của hoạt chất trong cây, loại dược liệu bản địa này dần bước ra khỏi những bài thuốc dân gian để trở thành nguyên liệu của ngành dược.

Năm 2015, thông qua Dự án Sinh kế thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia Giảm nghèo, cây cà gai leo được đưa về trồng thí điểm tại hai xã Bảo Hiệu và Đa Phúc (nay thuộc xã Lạc Lương, tỉnh Phú Thọ). Điều kiện thổ nhưỡng phù hợp giúp cây phát triển tốt, hàm lượng hoạt chất Glycoalcaloid toàn phần đạt khoảng 0,62%, cao gấp gần bốn lần so với nhiều vùng trồng khác.

Khu vực ươm cây cà gai leo giống của HTX Nông lâm nghiệp Bảo Hiệu.

Hiệu quả kinh tế khiến diện tích tăng nhanh. Tuy nhiên, khi sản xuất phát triển tự phát, giá nguyên liệu có thời điểm chỉ còn hơn 10.000 đồng/kg, nhiều hộ dân tính chuyện phá bỏ cây trồng.

Nhận thấy muốn phát triển bền vững phải có liên kết, năm 2016, anh Bùi Quý Hợi thành lập HTX Nông lâm nghiệp Bảo Hiệu tại xã Bảo Hiệu cũ (nay thuộc xã Lạc Lương, tỉnh Phú Thọ), từng bước xây dựng vùng nguyên liệu và tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị.

Theo anh Bùi Quý Hợi, Giám đốc HTX Nông lâm nghiệp Bảo Hiệu, với sự hỗ trợ của ngành nông nghiệp, các thành viên HTX được hướng dẫn sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GACP-WHO. Người dân ưu tiên sử dụng phân hữu cơ, phân chuồng hoai mục, chế phẩm sinh học từ ớt, gừng để phòng trừ sâu bệnh; cỏ dại được xử lý bằng máy cắt hoặc thủ công thay vì thuốc diệt cỏ. Quy trình này không chỉ bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng dược liệu.

Cây cà gai leo trồng tại Lạc Lương có hàm lượng hoạt chất Glycoalcaloid toàn phần đạt khoảng 0,62%, cao gấp gần bốn lần so với nhiều vùng trồng khác.

Không bán cây thuốc, mà bán giá trị

Điểm nghẽn lớn nhất của cà gai leo Yên Thủy chưa bao giờ nằm ở chuyện trồng được hay không. Người dân vẫn làm ra những bó dược liệu đạt chất lượng. Cái khó là giá trị của chúng thường dừng lại ngay khi rời khỏi ruộng

Chính vì thế, HTX Nông lâm nghiệp Bảo Hiệu không chọn cách mở rộng diện tích bằng mọi giá. Điều họ làm trước tiên là giữ nguyên liệu ở lại địa phương lâu hơn. Những bó cà gai leo sau khi thu hoạch không còn vội bán cho thương lái mà được đưa vào chế biến thành cao, trà túi lọc và các sản phẩm mang thương hiệu Cà gai leo Yên Thủy. Mỗi công đoạn được giữ lại cũng đồng nghĩa với việc giá trị được giữ lại cho người trồng.

Trong y học cổ truyền, cà gai leo từ lâu được biết đến là cây thuốc hỗ trợ các bệnh về gan.

Để chuỗi sản xuất không bị đứt quãng, HTX chủ động xây dựng vùng nguyên liệu. Riêng năm 2018, hơn 200.000 cây giống được cung ứng cho các hộ liên kết. Từ khoảng 10ha ban đầu, diện tích trồng đã mở rộng lên gần 40ha, hình thành vùng nguyên liệu tập trung phục vụ chế biến.

Khi đầu ra được ký kết ổn định, người dân cũng không còn nỗi lo "được mùa mất giá". Toàn bộ sản lượng được HTX bao tiêu với giá khoảng 35.000 đồng/kg nguyên liệu khô. Với năng suất bình quân 12 tấn/ha, mỗi héc-ta mang về doanh thu trên 400 triệu đồng - con số đủ để nhiều hộ gắn bó với cây dược liệu thay vì quay lại những cây trồng ngắn ngày trước đây.

Từ một nhóm hộ ban đầu, đến nay HTX đã có 12 thành viên, liên kết với 2 tổ hợp tác và khoảng 200 hộ dân, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 20 lao động. Thu nhập bình quân của thành viên đạt gần 10 triệu đồng/người/tháng, còn các hộ liên kết đạt từ 4-6 triệu đồng/người/tháng.

Mỗi năm, khoảng 25.000-30.000 sản phẩm của HTX Nông lâm nghiệp Bảo Hiệu được đưa ra thị trường.

Khi vùng nguyên liệu đã đủ lớn, bài toán tiếp theo là chất lượng. HTX liên kết với Công ty Cổ phần Dược OPC Bắc Giang để sản xuất theo tiêu chuẩn GACP-WHO. Bên cạnh đó, hợp tác với các doanh nghiệp trong tỉnh phát triển dòng trà túi lọc. Mỗi năm, khoảng 25.000-30.000 sản phẩm của HTX được đưa ra thị trường.

Anh Bùi Quý Hợi, Giám đốc HTX Nông lâm nghiệp Bảo Hiệu kiểm tra chất lượng cây tại vùng nguyên liệu.

Sau OCOP 3 sao năm 2019, Cao cà gai leo Yên Thủy tiếp tục được nâng hạng OCOP 4 sao, có mặt tại hơn 200 đại lý trên cả nước và từng bước xuất khẩu sang Nga, Thái Lan, Trung Quốc. Theo định hướng của địa phương, thời gian tới sẽ tiếp tục phát huy vai trò hạt nhân của HTX Bảo Hiệu, mở rộng vùng nguyên liệu, thành lập thêm các HTX và tổ hợp tác để hoàn thiện chuỗi giá trị dược liệu.

Cao cà gai leo Yên Thủy được nâng hạng OCOP 4 sao năm 2023.

Cà gai leo vẫn giữ nguyên vị đắng đặc trưng của một cây thuốc. Nhưng phía sau vị đắng ấy là "quả ngọt" của những người nông dân đã kiên trì đi cùng con đường sản xuất sạch và chế biến sâu. Khi mỗi bó dược liệu không còn được bán theo cân mà được nâng thành thương hiệu, giá trị giữ lại không chỉ là thu nhập, mà còn là niềm tin để vùng dược liệu Lạc Lương tiếp tục phát triển bền vững.