Thảo dược Việt Nam - Từ nguyên liệu thô đến ngành kinh tế tỷ USD

Việt Nam đang sở hữu một “mỏ vàng xanh” mà nhiều quốc gia mơ ước: hơn 5.000 loài cây thuốc, hàng trăm nguồn gen dược liệu quý và kho tàng tri thức y học cổ truyền được tích lũy qua hàng nghìn năm. Từ sâm Ngọc Linh trên đỉnh núi Ngọc Linh, quế Trà My, hồi Lạng Sơn, đinh lăng, ba kích, nghệ, giảo cổ lam đến hàng nghìn loài cây thuốc bản địa khác, nguồn tài nguyên này không chỉ phục vụ chăm sóc sức khỏe mà còn có thể trở thành nền tảng cho một ngành kinh tế quy mô hàng tỷ USD.

Sâm Ngọc Linh là một trong những dược liệu quý, góp phần tạo nên tiềm năng phát triển ngành dược liệu Việt Nam.

Tuy nhiên, nghịch lý lớn nhất của ngành dược liệu Việt Nam hiện nay là dù sở hữu nguồn tài nguyên phong phú hàng đầu khu vực, phần lớn giá trị vẫn đang nằm ở khâu khai thác nguyên liệu thô thay vì chế biến sâu, nghiên cứu và xây dựng thương hiệu. Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng dược liệu Việt Nam vẫn đang đứng trước "cánh cửa lớn" của cơ hội nhưng chưa thực sự bước vào cuộc chơi toàn cầu.

Kho báu dưới tán rừng

Theo các kết quả điều tra nguồn gen dược liệu, Việt Nam hiện ghi nhận trên 5.000 loài cây thuốc, thuộc nhóm quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới. Nguồn tài nguyên này phân bố trải dài từ vùng núi cao Tây Bắc, dãy Trường Sơn, Tây Nguyên đến các vùng đồng bằng và ven biển. Nhiều loài được đánh giá có giá trị kinh tế và y học đặc biệt như sâm Ngọc Linh, hoàng liên, ba kích, đương quy, thất diệp nhất chi hoa, giảo cổ lam hay trinh nữ hoàng cung.

Quế là một trong những nhóm dược liệu có giá trị kinh tế, được sử dụng làm nguyên liệu cho nhiều sản phẩm chế biến.

Không chỉ có nguồn gen phong phú, Việt Nam còn sở hữu hệ thống tri thức bản địa đồ sộ được lưu giữ trong cộng đồng các dân tộc Dao, Mông, Thái, Mường, Jrai, Khmer và nhiều nhóm cư dân khác. Đây là nguồn dữ liệu quý giá mà nhiều quốc gia phát triển phải mất hàng chục năm và hàng tỷ USD mới có thể xây dựng được thông qua nghiên cứu khoa học.

Theo WHO, khoảng 70-80% dân số ở nhiều quốc gia đang phát triển vẫn sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc thảo dược trong chăm sóc sức khỏe. Xu hướng tiêu dùng tự nhiên, an toàn và bền vững cũng đang thúc đẩy nhu cầu về các sản phẩm từ dược liệu trên toàn cầu.

Đó là lý do thị trường dược liệu thế giới đang tăng trưởng rất nhanh. Các nghiên cứu thị trường quốc tế dự báo quy mô ngành thảo dược toàn cầu có thể tăng từ khoảng 230 tỷ USD năm 2021 lên hơn 430 tỷ USD vào năm 2028, trong khi nhiều đánh giá khác thậm chí cho rằng thị trường dược liệu toàn cầu có thể tiến tới quy mô hàng trăm tỷ USD vào cuối thập niên này.

Các vùng nguyên liệu dược liệu đang được phát triển theo hướng tập trung, gắn sản xuất với chế biến và nâng cao giá trị.

Vì sao Việt Nam vẫn chủ yếu bán nguyên liệu thô?

Mặc dù có tiềm năng rất lớn, ngành dược liệu Việt Nam vẫn chưa tạo ra được các thương hiệu toàn cầu tương xứng với nguồn lực sẵn có.

Theo PGS.TS Trần Văn Ơn, nguyên Trưởng Bộ môn Thực vật, Trường Đại học Dược Hà Nội, điểm yếu lớn nhất hiện nay là ngành dược liệu vẫn chủ yếu dừng ở khai thác và bán nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp, chưa hình thành được hệ sinh thái công nghiệp đủ mạnh để cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Thực tế cho thấy nhu cầu dược liệu trong nước lên tới hàng chục nghìn tấn mỗi năm, nhưng nguồn cung trong nước mới đáp ứng được khoảng 30% nhu cầu. Việt Nam vẫn phải nhập khẩu khối lượng lớn dược liệu từ nước ngoài, đặc biệt từ Trung Quốc và Ấn Độ.

Một ví dụ điển hình là quế và hồi. Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia sản xuất lớn của thế giới, kim ngạch xuất khẩu hai mặt hàng này đã đạt hàng trăm triệu USD mỗi năm. Tuy nhiên, phần lớn kim ngạch đến từ xuất khẩu nguyên liệu thay vì các sản phẩm chiết xuất có giá trị cao như tinh dầu, hoạt chất sinh học, mỹ phẩm thiên nhiên hay thực phẩm chức năng.

TS Trần Minh Ngọc, lãnh đạo Viện Dược liệu, cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở chuỗi giá trị. Nhiều vùng trồng còn nhỏ lẻ, chưa được tiêu chuẩn hóa, thiếu liên kết giữa người dân, doanh nghiệp và đơn vị nghiên cứu. Trong khi đó, các thị trường cao cấp như châu Âu, Mỹ hay Nhật Bản đòi hỏi tiêu chuẩn rất nghiêm ngặt về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và bằng chứng khoa học.

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú, phân bố tại nhiều vùng sinh thái trên cả nước.

Con đường để hình thành ngành kinh tế tỷ đô

Các chuyên gia cho rằng tương lai của ngành dược liệu Việt Nam không nằm ở việc xuất khẩu thêm nhiều nguyên liệu, mà ở khả năng biến cây thuốc thành các sản phẩm có hàm lượng công nghệ và tri thức cao.

Thay vì chỉ bán sâm, doanh nghiệp có thể bán thực phẩm chức năng từ saponin sâm. Thay vì xuất khẩu quế thô, có thể sản xuất tinh dầu, mỹ phẩm hoặc các dòng sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Tương tự, nghệ có thể trở thành nguyên liệu cho ngành mỹ phẩm thiên nhiên; giảo cổ lam, đinh lăng hay cà gai leo có thể tham gia thị trường thực phẩm bảo vệ sức khỏe và đồ uống chức năng đang tăng trưởng rất nhanh trên toàn cầu.

Xu hướng mới cũng cho thấy dược liệu đang vượt ra khỏi phạm vi thuốc và đông y truyền thống. Các doanh nghiệp bắt đầu khai thác thảo dược trong mỹ phẩm, đồ uống, thực phẩm, du lịch sức khỏe và chăm sóc sắc đẹp. Đây chính là phân khúc có quy mô thị trường lớn nhất trong "kim tự tháp giá trị" của ngành dược liệu.

Nhiều mô hình bước đầu đã cho thấy tín hiệu tích cực. Các vùng trồng sâm Ngọc Linh ở Kon Tum và Quảng Nam, vùng quế ở Yên Bái, vùng hồi Lạng Sơn hay các vùng dược liệu tại Nghệ An, Thanh Hóa, Lai Châu đang hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến chế biến. Một số doanh nghiệp đã đầu tư công nghệ chiết xuất hoạt chất, xây dựng vùng trồng đạt tiêu chuẩn GACP-WHO và phát triển các sản phẩm OCOP từ dược liệu

Nhưng để đạt tới quy mô tỷ đô, ngành dược liệu Việt Nam cần nhiều hơn những mô hình đơn lẻ. Điều cần thiết là một hệ sinh thái hoàn chỉnh gồm vùng nguyên liệu đạt chuẩn, nghiên cứu khoa học, bảo hộ nguồn gen, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu quốc gia và mở rộng thị trường quốc tế.

Các sản phẩm từ dược liệu đang được mở rộng sang thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm, đồ uống và nhiều lĩnh vực tiêu dùng khác.

Cơ hội của thập kỷ tới

Khi thế giới ngày càng quan tâm tới sức khỏe, sản phẩm tự nhiên và phát triển bền vững, dược liệu không còn là lĩnh vực của riêng y học cổ truyền. Nó đang trở thành một ngành kinh tế liên ngành, kết nối nông nghiệp, dược phẩm, thực phẩm, mỹ phẩm, du lịch và công nghệ sinh học.

Việt Nam có lợi thế mà không nhiều quốc gia sở hữu cùng lúc: nguồn tài nguyên phong phú, tri thức bản địa sâu sắc, điều kiện tự nhiên đa dạng và thị trường trong nước đang tăng trưởng mạnh. Điều còn thiếu là khả năng chuyển hóa những lợi thế ấy thành giá trị kinh tế.

Nếu làm được điều đó, cây thuốc Việt Nam sẽ không chỉ hiện diện trong các thang thuốc cổ truyền hay những gói dược liệu khô xuất khẩu. Chúng có thể trở thành nền tảng của một ngành công nghiệp hiện đại, tạo sinh kế cho hàng triệu người dân miền núi, bảo tồn đa dạng sinh học và đóng góp hàng tỷ USD cho nền kinh tế quốc gia.

Khi ấy, câu chuyện của dược liệu Việt Nam sẽ không còn là câu chuyện của những cánh rừng hay những bài thuốc gia truyền, mà là câu chuyện của một ngành kinh tế mới đang được đánh thức.