Thanh tẩy năm cũ, đón xuân mới: Lễ hội Gội đầu bên dòng sông Đà

Không gian chính của Lễ hội Gội đầu (Lung Ta) là khu vực đền Linh Sơn - Thủy Từ và bến thuyền bản Pom Sinh, xã Quỳnh Nhai (Sơn La). Ảnh: Nhật Minh

Huyền tích Nàng Han và mạch nguồn tâm linh

Lễ hội Gội đầu được tổ chức tại khu vực đền Linh Sơn - Thủy Từ và bến thuyền bản Pom Sinh, xã Quỳnh Nhai. Trong không gian văn hóa của vùng lòng hồ sông Đà, nghi lễ gội đầu đã trở thành một phần ký ức tập thể, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Theo lời các bậc cao niên, lễ hội bắt nguồn từ truyền thuyết về Nàng Han - một nữ tướng xinh đẹp từng cải trang nam nhi ra trận. Sau khi chiến thắng trở về đúng dịp 30 Tết, bà cùng quân sĩ dừng chân bên suối, tắm gội, nghỉ ngơi và mở tiệc mừng, đón năm mới trong niềm hân hoan. Từ đó, tục gội đầu ngày cuối năm được duy trì như một nghi lễ tưởng nhớ công lao tiền nhân và nhắc nhở con cháu về tinh thần quật cường của dân tộc.

Lễ hội Gội đầu được tổ chức tại bến thuyền bản Pom Sinh, xã Quỳnh Nhai (Sơn La). Ảnh: Nhật Minh

Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Nàng Han, đồng thời hòa quyện với quan niệm vạn vật hữu linh của cư dân nông nghiệp vùng sông nước. Tháng 1/2020, Lễ hội Gội đầu của người Thái trắng Quỳnh Nhai được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là một sự ghi nhận xứng đáng cho giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của cộng đồng nơi đây.

Nghi thức gột rửa điều cũ

Lễ hội gồm hai phần: lễ và hội. Phần lễ diễn ra trang nghiêm tại đền Linh Sơn - Thủy Từ. Trong làn khói hương trầm, thầy cúng thay mặt dân bản dâng lễ, khấn mời thần núi, thần sông chứng giám, phù hộ cho mưa thuận gió hòa, bản làng yên vui. Lời khấn không chỉ là ước vọng cho một mùa màng tươi tốt, mà còn là sợi dây nối kết quá khứ với hiện tại.

Sau phần nghi lễ tại đền, bà con di chuyển xuống bến sông. Bên dòng Đà xanh thẳm, những nồi nước thơm được chuẩn bị từ bồ kết, lá bưởi, sả, hoa rừng và cả lá “xo xe” - loại lá quen thuộc trong đời sống người Thái. Hương thơm dịu nhẹ quyện trong gió xuân, lan tỏa khắp bến nước.

Sau phần nghi lễ tại đền, bà con di chuyển xuống bến sông để thực hiện nghi thức gội đầu. Ảnh: Nhật Minh

Theo quan niệm truyền thống, ai chưa thực hiện nghi thức gội đầu vào dịp này coi như chưa rũ bỏ hết những điều không may của năm cũ. Nước thơm được múc lên, chậm rãi dội xuống mái tóc. Người già, người trẻ, phụ nữ, đàn ông… tất cả cùng cúi mình bên dòng sông, để dòng nước mang đi phiền muộn, lo toan.

Nghệ nhân Nhân dân Điêu Văn Minh, xã Quỳnh Nhai chia sẻ: “Nghi thức gội đầu không đơn thuần là làm sạch thân thể, mà là một hành động mang tính biểu tượng sâu sắc. Đó là sự thanh lọc tâm hồn, là lời gửi gắm mong ước bình an, sức khỏe và may mắn cho năm mới. Cảm giác mát lành của nước, mùi thơm của lá rừng, tiếng sóng vỗ nhẹ… tất cả hòa quyện thành một trải nghiệm thiêng liêng khó diễn tả bằng lời.”

Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Nàng Han và được tổ chức đều đặn vào ngày 30 Tết. Ảnh: Nhật Minh

Chị Lò Thị Tình, một người dân bản Bung Lanh, xã Quỳnh Nhai, năm nào cũng thu xếp công việc gia đình để có mặt bên bến nước trong ngày cuối năm. “Cứ như bao điều không may của năm cũ trôi theo dòng nước. Gội đầu xong thấy người thanh thản hơn, mình tin năm mới sẽ bình an, làm ăn thuận lợi, gia đình mạnh khỏe”, chị Tình nói.

Ngày hội của đoàn tụ và tự hào

Không chỉ là nghi lễ tâm linh, Lễ hội Gội đầu còn là dịp đoàn tụ của những gia đình người Thái trắng ở Quỳnh Nhai. Những người con đi làm ăn xa, dù bận rộn đến đâu, cũng cố gắng trở về quê hương đúng ngày 30 Tết. Anh La Văn Quý, bản Phiêng Nèn, xã Quỳnh Nhai cho biết: “Mỗi lần được tham dự lễ hội, tôi luôn cảm thấy tự hào về bản sắc dân tộc mình. Tôi đã ghi lại những khoảnh khắc bên bến nước, những điệu xòe rộn ràng, rồi chia sẻ lên mạng xã hội như một cách quảng bá nét đẹp văn hóa quê hương.”

Nước thơm gội đầu được chuẩn bị từ bồ kết, lá bưởi, sả, hoa rừng và cả lá “xo xe”. Ảnh: Nhật Minh

Sau phần lễ trang nghiêm là không khí hội xuân rộn rã. Tiếng trống, tiếng chiêng vang lên, những vòng xòe nối dài trong sắc áo truyền thống rực rỡ. Trò ném còn thu hút đông đảo người tham gia, tạo nên bức tranh sinh động của ngày hội đầu xuân. Nụ cười, tiếng nói, bước chân hòa nhịp, tất cả làm ấm lên cả không gian vùng lòng hồ.

Lễ hội vì thế không chỉ là hoạt động tín ngưỡng, mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng. Trong vòng xòe, không còn khoảng cách tuổi tác hay địa vị, chỉ còn sự sẻ chia và niềm tin vào một năm mới tốt lành.

Người Thái trắng ở Quỳnh Nhai thực hiện nghi lễ gội đầu (Lung Ta) với hy vọng gột rửa điều cũ, cầu bình an, may mắn năm mới. Ảnh: Cầm Hoà

Trong bối cảnh hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc duy trì và phát huy Lễ hội Gội đầu mang ý nghĩa đặc biệt. Chính quyền địa phương và cộng đồng người Thái trắng đã cùng nhau gìn giữ nghi lễ nguyên bản, đồng thời giới thiệu rộng rãi tới du khách gần xa.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Quỳnh Nhai, ông Nguyễn Hồng Sơn, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Lễ hội Gội đầu vẫn được duy trì. Lễ hội được tổ chức thường niên vào ngày cuối năm nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái trắng và nhân dân địa phương. Lễ hội không chỉ có ý nghĩa sâu sắc trong đời sống tinh thần cộng đồng, thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó, mà còn góp phần quảng bá hình ảnh, tiềm năng văn hóa - du lịch của Quỳnh Nhai.