Du lịch nông thôn mở thêm giá trị cho sản phẩm OCOP

Khi nước lũ từ thượng nguồn Mekong về Đồng Tháp, những cánh đồng ngập nước không chỉ là nơi người dân thích ứng với mùa lũ. Từ năm 2019, một số địa phương bắt đầu đưa nước vào đồng, tận dụng nguồn cá, tôm tự nhiên để nuôi trữ trong mùa nước nổi rồi thu hoạch khi nước rút. Diện tích mô hình từ khoảng 120ha ban đầu đã tăng lên gần 2.000ha vào năm 2025.

Trên những cánh đồng ấy, một số địa phương bắt đầu đưa du khách vào trải nghiệm mùa nước nổi, tìm hiểu cách nuôi trữ cá, thưởng thức sản vật và khám phá đời sống sông nước. Hoạt động sản xuất trở thành một phần của trải nghiệm, còn sản vật địa phương có thêm cơ hội tiếp cận người tiêu dùng ngay tại nơi được tạo ra.

Đó là một hướng kết nối đáng chú ý với sản phẩm OCOP: thay vì chỉ bán một sản phẩm hoàn chỉnh, địa phương có thể đưa du khách đến gần hơn với vùng nguyên liệu, người sản xuất và câu chuyện phía sau sản phẩm.

Nhu cầu trải nghiệm đời sống bản địa đang tạo thêm cơ hội cho du lịch nông thôn. Với những địa phương có thế mạnh về nông nghiệp, làng nghề và văn hóa cộng đồng, chính hoạt động sản xuất thường ngày có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch.

Du khách trải nghiệm hoạt động sản xuất và đời sống tại khu vực nông thôn.

Ở Hội An, làng rau Trà Quế đưa nghề trồng rau vào hoạt động trải nghiệm. Du khách xuống ruộng, tìm hiểu cách canh tác và thưởng thức những món ăn sử dụng nguyên liệu địa phương. Người trồng rau có thêm một cách giới thiệu sản phẩm, nghề nghiệp và không gian sản xuất của mình.

Tại Mai Châu, nhà sàn, ruộng lúa, nghề dệt thổ cẩm và đời sống của người Thái được kết nối với hoạt động du lịch cộng đồng. Nhiều hộ dân làm lưu trú nhưng vẫn duy trì sản xuất nông nghiệp, nghề truyền thống và cảnh quan làng bản.

Những mô hình này gợi mở cách làm phù hợp với OCOP. Một sản phẩm có thể được giới thiệu ngay tại vùng nguyên liệu; người tiêu dùng được gặp người làm ra sản phẩm; quy trình sản xuất trở thành nội dung trải nghiệm; món ăn địa phương trở thành một phần của hành trình. Giá trị vì thế không chỉ nằm ở hàng hóa, mà còn có thể được tạo ra từ dịch vụ và câu chuyện địa phương.

Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam Phạm Văn Thủy cho rằng du lịch nông thôn góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập, thúc đẩy tiêu thụ nông sản, sản phẩm OCOP và sản phẩm làng nghề. Theo ông, cộng đồng địa phương cần được xác định là chủ thể, trực tiếp tham gia và hưởng lợi từ quá trình phát triển du lịch.

Làng nghề truyền thống mở thêm không gian trải nghiệm cho du khách

Với OCOP, vai trò của cộng đồng càng đáng chú ý. Phần lớn giá trị của sản phẩm gắn với nguyên liệu, kỹ thuật sản xuất, nghề truyền thống và tri thức được tích lũy tại địa phương. Nếu những yếu tố này được đưa vào trải nghiệm một cách phù hợp, du khách có thể hiểu rõ hơn về sản phẩm thay vì chỉ biết đến nó qua bao bì.

Chủ tịch Liên chi hội Du lịch Xanh Việt Nam Phùng Quang Thắng từng cho rằng những tài nguyên quen thuộc như nếp nhà, cánh đồng hay nghề thủ công có thể trở thành tài sản du lịch khi cộng đồng nhận diện và định vị đúng giá trị.

Với sản phẩm OCOP, đó cũng là khoảng trống còn nhiều dư địa. Một vùng nguyên liệu có thể trở thành điểm trải nghiệm; một làng nghề có thể kể câu chuyện về sản phẩm; một món đặc sản có thể gắn với bữa ăn; người sản xuất có thể trở thành người trực tiếp giới thiệu sản phẩm của mình.

Kết nối OCOP với du lịch không đồng nghĩa với việc nơi nào có sản phẩm cũng phải trở thành điểm tham quan. Nếu tổ chức thiếu phù hợp, hoạt động du lịch có thể tạo áp lực lên cảnh quan, môi trường và đời sống cộng đồng.

Viện trưởng Viện Phát triển du lịch châu Á, Chủ tịch Hội Du lịch cộng đồng Việt Nam Phạm Hải Quỳnh đánh giá nhiều địa phương vẫn gặp hạn chế về bản sắc sản phẩm, chất lượng dịch vụ, năng lực quản trị, hạ tầng, môi trường và sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp với cộng đồng.

Theo ông, khi chạy theo nhu cầu thị trường, điểm đến có nguy cơ cải tạo cảnh quan quá mức, sân khấu hóa văn hóa hoặc sao chép mô hình của địa phương khác. Người dân tham gia nhiều hơn vào các hoạt động du lịch nhưng chưa chắc nhận được phần lợi ích tương xứng.

Những vấn đề này cũng đặt ra yêu cầu với các địa phương đang phát triển sản phẩm OCOP gắn với du lịch. Không phải cứ đưa một sản phẩm lên điểm du lịch là đã tạo thành chuỗi giá trị. Điều cần quan tâm là sản phẩm được bán ở đâu, ai cung cấp dịch vụ, người sản xuất hưởng lợi thế nào và những giá trị của địa phương có được duy trì hay không.

Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam đang nghiên cứu xây dựng Bộ tiêu chí Điểm đến du lịch nông thôn bền vững. Dự thảo xem xét nhiều nhóm yếu tố, gồm quản trị điểm đến, kinh tế - xã hội, phúc lợi cộng đồng, văn hóa, môi trường, hạ tầng, sản phẩm, thị trường và trải nghiệm du khách.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa với những địa phương muốn đưa OCOP vào hoạt động du lịch. Một điểm đến có thể có sản phẩm tốt nhưng nếu môi trường không được bảo đảm, dịch vụ thiếu ổn định hoặc cộng đồng không được hưởng lợi thì chuỗi giá trị khó duy trì lâu dài.

Phó Cục trưởng Phạm Văn Thủy đề nghị bộ tiêu chí cần rõ ràng, dễ hiểu, có khả năng đo lường và kiểm chứng; đồng thời làm rõ cơ chế đánh giá, công nhận, xếp hạng và giám sát sau công nhận. Các tiêu chuẩn cao hơn cần có lộ trình phù hợp thực tiễn, tránh tạo thêm gánh nặng hành chính.

Với OCOP, phát triển du lịch nông thôn vì thế không nên được hiểu đơn giản là đưa thêm khách về địa phương. Giá trị nằm ở khả năng kết nối những gì địa phương đang có: sản phẩm, vùng nguyên liệu, người sản xuất, nghề truyền thống, ẩm thực và cảnh quan.

Khi du khách mua một sản phẩm OCOP sau khi đã nhìn thấy nơi sản phẩm được làm ra, gặp người sản xuất và hiểu câu chuyện của vùng đất, hành trình của sản phẩm đã dài hơn một giao dịch mua bán. Người làm OCOP có thêm cơ hội bán hàng, địa phương có thêm dịch vụ, còn du khách có một trải nghiệm gắn với nơi mình đặt chân đến.

Đó là hướng để sản phẩm OCOP tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị du lịch nông thôn, nhưng vẫn giữ được điều quan trọng nhất: sản phẩm phải xuất phát từ đời sống thật của cộng đồng và lợi ích từ du lịch cần quay trở lại với chính nơi tạo ra những giá trị ấy.