Tơ sen Phùng Xá thành sản phẩm OCOP 5 sao

Buổi làm tơ sen bắt đầu sau khi sen được thu hái. Người thợ đem cuống sen về rửa sạch, làm sạch phần gai rồi phân loại trước khi lấy tơ.

Một đường dao được khứa quanh cuống. Người thợ kéo nhẹ rồi vê phần xơ vừa tách được. Những sợi tơ mảnh dần hiện ra. Sợi này nối với sợi kia, người thợ tiếp tục se để tạo thành sợi có thể đưa lên khung dệt. Công việc đòi hỏi thao tác đều tay bởi tơ sen dễ đứt trong quá trình kéo và se.

Cách lấy tơ này trở thành công đoạn quan trọng nhất trong quá trình làm lụa sen của nghệ nhân Phan Thị Thuận.

Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận thực hiện công đoạn lấy tơ từ cuống sen.

Bà Phan Thị Thuận vốn gắn bó với nghề dệt tại Phùng Xá, nơi có nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa lâu đời. Năm 2016, bà bắt đầu thử nghiệm với cây sen. Bà muốn tìm cách tạo sợi từ cuống sen để đưa vào dệt.

Sau nhiều lần thử, cuối năm 2017, bà lấy được tơ sen để se sợi và dệt kết hợp với tơ tằm. Một năm sau, bà hoàn thiện thước lụa dệt từ 100% tơ sen.

Làm tơ sen không thể nhanh như cách sản xuất các loại sợi công nghiệp. Người thợ phải xử lý từng cuống sen rồi nối từng đoạn tơ trong quá trình se sợi. Một chiếc khăn dài khoảng 1,7m cần khoảng 4.800 cuống sen. Cơ sở của nghệ nhân Phan Thị Thuận mất khoảng một tháng bảy ngày để hoàn thiện một chiếc khăn tơ sen.

Con số ấy phần nào cho thấy lượng công việc phía sau một sản phẩm. Cuống sen phải được thu hái, làm sạch và phân loại. Người thợ tiếp tục rút tơ, se sợi rồi đưa lên khung dệt. Mỗi công đoạn đều cần người trực tiếp thực hiện.

Khi sợi đã đủ độ dài và độ chắc, người thợ mới đưa sợi vào khung. Kỹ thuật dệt lụa mà người Phùng Xá đã làm quen qua nhiều thế hệ được sử dụng để tạo thành sản phẩm từ loại sợi mới.

Tơ sen không phải loại sợi dễ xử lý. Trong quá trình nghiên cứu, bà Phan Thị Thuận phải thử nhiều cách lấy tơ và dệt để tìm ra phương pháp phù hợp.

Năm 2017, bà hoàn thiện sản phẩm kết hợp tơ sen với tơ tằm. Năm 2018, bà dệt được sản phẩm từ 100% tơ sen.

Những chiếc khăn tơ sen sau đó trở thành một trong những sản phẩm gắn với cơ sở dệt của bà tại Phùng Xá. Người thợ vẫn thực hiện nhiều công đoạn thủ công thay vì đưa toàn bộ quy trình vào máy móc.

Câu chuyện của sản phẩm vì thế bắt đầu khá đơn giản: một người làm nghề dệt thử lấy sợi từ cuống sen. Nhưng để biến thử nghiệm thành sản phẩm, người thợ phải mất nhiều năm hoàn thiện từng công đoạn.

Năm 2026, sản phẩm “Khăn tơ sen, chăn tơ tằm tự dệt Hà Nội” của Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức được ghi danh OCOP 5 sao cấp quốc gia. Công ty do Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận làm Giám đốc.

Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận dành nhiều năm nghiên cứu kỹ thuật lấy tơ và dệt lụa từ cuống sen.

Trước khi đạt hạng 5 sao, các sản phẩm của cơ sở đã tham gia chương trình OCOP của Hà Nội. Hồ sơ giới thiệu sản phẩm của thành phố cũng từng ghi nhận các sản phẩm dệt từ tơ tằm và tơ sen của cơ sở.

Với sản phẩm được ghi danh năm 2026, tên gọi chính thức bao gồm khăn tơ sen và chăn tơ tằm tự dệt. Vì vậy, không nên gọi riêng “khăn tơ sen” là sản phẩm OCOP 5 sao trong trường hợp này.

Phùng Xá vẫn được biết đến với nghề dệt lụa. Trên nền nghề cũ, nghệ nhân Phan Thị Thuận thử một nguyên liệu khác và mất nhiều năm để đưa nguyên liệu ấy vào khung dệt.

Cuống sen sau khi thu hái không đi thẳng thành sản phẩm. Người thợ phải rửa, làm sạch, rút tơ, se sợi rồi dệt. Mỗi chiếc khăn cần hàng nghìn cuống sen và hơn một tháng để hoàn thiện.

Năm 2018, lụa 100% tơ sen được hoàn thiện. Năm 2026, “Khăn tơ sen, chăn tơ tằm tự dệt Hà Nội” được ghi danh OCOP 5 sao cấp quốc gia. Ở Phùng Xá, nghề dệt vẫn bắt đầu từ sợi. Chỉ khác rằng bên cạnh những sợi tơ tằm quen thuộc, người thợ đã có thêm một loại sợi được kéo từ cuống sen.