Dệt ký ức, thêu tương lai: Người Lào ở Điện Biên giữ nghề, dựng sinh kế

Từ khung cửi gia đình đến những sản phẩm mang giá trị văn hóa

Ngày nay, nghề dệt thổ cẩm của người Lào không chỉ dừng lại ở giá trị truyền thống. Từ những bàn tay cần mẫn của phụ nữ vùng cao, nghề xưa đang được gắn với mô hình hợp tác xã (HTX), tổ liên kết sản xuất, tạo thêm việc làm, tăng thu nhập và mở ra hướng phát triển kinh tế tập thể bền vững cho cộng đồng.

Nghề dệt thổ cẩm đã gắn bó với người Lào từ xa xưa. Dù hiện nay nhiều loại sợi công nghiệp đã thay thế nguyên liệu thủ công, nhưng những sản phẩm thổ cẩm truyền thống của dân tộc Lào vẫn chủ yếu được dệt từ sợi bông tự nhiên. Qua đôi tay khéo léo của người phụ nữ, những sợi bông mộc mạc được biến thành tấm vải nhiều màu sắc, nổi bật với các hoa văn đặc trưng.

Những họa tiết hình chữ vạn, hình con voi, hình rắn hay hình chùa tháp được dệt tỉ mỉ trên váy áo, khăn choàng, túi xách… giúp người ta dễ dàng nhận ra trang phục truyền thống của dân tộc Lào dù họ sinh sống ở bất cứ nơi đâu.

Mỗi hoa văn không chỉ là yếu tố trang trí mà còn thể hiện quan niệm thẩm mỹ, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Sản phẩm thổ cẩm truyền thống của người Lào mang đậm nét văn hóa bản địa.

Tại các bản Na Sang 1, Na Sang 2 thuộc xã Núa Ngam, niềm tự hào về nghề dệt truyền thống vẫn hiện hữu trong từng nếp nhà. Dù nhu cầu về vải vóc ngày nay có thể dễ dàng đáp ứng từ thị trường, nhiều phụ nữ nơi đây vẫn chọn giữ nghề như một phần máu thịt.

Chị Lò Thị Biển, bản Na Sang 2, xã Núa Ngam chia sẻ: “Dân tộc Lào chúng tôi không thể thiếu được bộ trang phục truyền thống dân tộc của mình. Ngày lễ, hội, đám cưới, giao lưu văn hóa văn nghệ… người Lào, nhất là chị em luôn mặc áo váy truyền thống. Bản thân tôi là một thành viên của HT Dệt thổ cẩm Na Sang 2, chuyên tâm trồng bông, dệt vải, nhuộm chàm, nuôi tằm, nuôi tơ để dệt thổ cẩm truyền thống theo các cụ truyền dạy cho. Chúng tôi sẽ tiếp tục dạy cho con cháu để giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc mình”.

Trong lời kể mộc mạc ấy là tinh thần gìn giữ nghề truyền thống bằng chính đời sống thường ngày. Người phụ nữ vừa làm nương, chăm lo gia đình, vừa tranh thủ những lúc rảnh rỗi để xe sợi, dệt vải, hoàn thiện từng sản phẩm.

Ở xã Mường Luân, trong căn nhà sàn nhỏ bên sườn đồi, tiếng khung cửi lách cách vẫn vang lên đều đặn mỗi ngày.

Chứng kiến bà Lò Thị Bun ngồi dệt mới hiểu hết sự kỳ công và lòng kiên nhẫn mà nghề truyền thống đòi hỏi. Để hoàn thành một tấm vải thổ cẩm đẹp, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ lên ý tưởng hoa văn, chọn sợi, phối màu, mắc khung, dệt nền rồi thêu họa tiết.

Tất cả đều được làm thủ công bằng những dụng cụ giản đơn. Vì thế, mỗi sản phẩm làm ra đều mang giá trị riêng, không tấm nào giống tấm nào hoàn toàn.

Người dân duy trì nghề dệt thổ cẩm truyền thống trong đời sống hằng ngày.

Bà Lò Thị Bun chia sẻ: “Dân tộc Lào chúng tôi từ xa xưa đã xác định không bao giờ bỏ nghề dệt. Thế nên dù đã già tôi vẫn tham gia dệt vải, thêu họa tiết và mong muốn con cháu đời sau sẽ học hỏi để lưu giữ, bảo tồn nghề dệt thổ cẩm của dân tộc”.

Gắn nghề truyền thống với kinh tế tập thể để tạo sinh kế bền vững

Nếu trước đây nghề dệt chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình, làm trang phục cho lễ hội hay cưới hỏi, thì nay nhiều địa phương ở Điện Biên đã bắt đầu chuyển hướng phát triển nghề theo mô hình kinh tế tập thể.

Tại các xã Núa Ngam, Thanh Yên, Mường Luân, Mường Nhà…, nhiều tổ hợp tác và HTX dệt thổ cẩm được thành lập. Tại đó tập hợp chị em phụ nữ cùng sản xuất, cùng học hỏi kinh nghiệm, chia sẻ nguyên liệu và tìm đầu ra cho sản phẩm.

Một trong những mô hình tiêu biểu là HTX Dệt thổ cẩm Pa Thơm ở bản Pa Xa Lào, xã Thanh Yên thành lập với hơn chục hộ gia đình tham gia. Đây không chỉ là nơi sản xuất hàng hóa, mà còn là không gian để truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ và giữ gìn nét văn hóa dân tộc.

Người dân vừa duy trì nghề truyền thống, vừa tạo sinh kế từ sản phẩm thổ cẩm.

Giám đốc HTX Dệt thổ cẩm Pa Thơm, bà Lò Thị Vân cho biết: “Nhằm duy trì và phát huy nghề truyền thống của dân tộc Lào, tôi tích cực vận động chị em trong bản tham gia dệt thổ cẩm để lưu giữ nét truyền thống văn hóa của dân tộc mình. Đồng thời, truyền dạy cho con cháu tiếp tục phát huy. Hầu như các hộ gia đình đều có khung cửi dệt. Sau những lúc lao động sản xuất, khi nào rảnh rỗi thì tranh thủ dệt, chị em ai cũng phấn khởi vì sản phẩm thổ cẩm giúp có thêm thu nhập cho gia đình”.

Từ mô hình này có thể thấy, nghề truyền thống khi được tổ chức theo hướng tập thể sẽ tạo ra nhiều giá trị hơn. Người dân có thể liên kết sản xuất quy mô lớn hơn, đồng đều chất lượng hơn và từng bước tiếp cận thị trường du lịch, quà tặng lưu niệm, thời trang ứng dụng.

Nhiều sản phẩm thổ cẩm hiện nay không chỉ là váy áo truyền thống mà còn được sáng tạo thành túi xách, khăn quàng, ví, đồ trang trí nội thất… phù hợp với nhu cầu của khách hàng hiện đại. Điều đó giúp nghề dệt không bị bó hẹp trong không gian bản làng, mà có cơ hội bước ra thị trường rộng lớn hơn.

Sản phẩm thổ cẩm truyền thống được phát triển theo hướng hàng hóa, gắn với thị trường và du lịch

Quan trọng hơn, kinh tế tập thể đang tạo động lực để phụ nữ dân tộc Lào gắn bó với nghề. Khi sản phẩm làm ra có giá trị kinh tế, người trẻ sẽ có thêm lý do để học nghề của mẹ, của bà; còn người lớn tuổi có thêm niềm vui vì nghề xưa tiếp tục được tiếp nối.

Giữa nhịp sống hối hả, tiếng thoi đưa ở những bản làng người Lào vẫn vang lên. Đó không chỉ là âm thanh của ký ức, mà còn là tín hiệu của một hướng đi mới: đưa nghề truyền thống trở thành sinh kế, đưa bản sắc văn hóa trở thành nguồn lực phát triển kinh tế cộng đồng.

Từ những sợi chỉ nhỏ bé, người phụ nữ Lào đang dệt nên tương lai cho gia đình mình và gìn giữ hồn cốt dân tộc cho mai sau.