Đưa hạt gạo rẫy Cơ Tu ra khỏi nương rẫy

Người Cơ Tu ở xã Sông Kôn, TP. Đà Nẵng có truyền thống trồng lúa rẫy từ lâu đời. Người dân dùng gạo rẫy làm lương thực, chế biến bánh truyền thống và chuẩn bị các món ăn trong dịp lễ, cúng, giỗ. Hạt gạo vì thế gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng. Tuy nhiên, người dân chủ yếu trồng lúa rẫy để phục vụ gia đình. Sản xuất chưa hình thành vùng nguyên liệu hàng hóa, đầu ra chưa ổn định.

Lúa rẫy được người dân gieo trồng, chăm sóc và thu hoạch chủ yếu bằng phương pháp thủ công. Cách canh tác này giữ được đặc trưng tự nhiên của sản phẩm nhưng khiến quy mô sản xuất còn nhỏ.

Hợp tác xã Nông nghiệp và Xây dựng Jơ Ngây đang tìm cách đưa sản vật này ra thị trường. Hợp tác xã hiện phát triển hai sản phẩm gồm gạo rẫy và nếp rẫy.

Lúa rẫy Cơ Tu được canh tác trên những thửa ruộng và sườn đồi ở xã Sông Kôn, TP. Đà Nẵng. Ảnh: Lan Anh.

Ông Phạm Văn Lộc, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Xây dựng Jơ Ngây, cho biết sản phẩm có giá bán cao hơn một số loại gạo thông thường. Người tiêu dùng bước đầu đón nhận gạo rẫy và nếp rẫy tại các hội chợ. Nhu cầu thị trường đang tạo thêm động lực cho hợp tác xã. Một số siêu thị đã liên hệ đặt hàng nhưng hợp tác xã chưa thể đáp ứng đầy đủ do thiếu nguyên liệu.

Theo ông Lộc, vùng nguyên liệu hiện là điểm nghẽn lớn nhất khi phát triển gạo rẫy thành sản phẩm hàng hóa.

“Muốn khai thác giá trị của sản phẩm thì trước hết phải giải quyết bài toán vùng nguyên liệu và năng lực chế biến, bảo quản”, ông Lộc nói.

Hợp tác xã dự kiến ký hợp đồng với 10 hộ dân tại xã Sông Kôn để mở rộng diện tích trồng lúa rẫy, nếp rẫy. Mô hình liên kết sẽ tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho hợp tác xã, đồng thời giúp người dân có đầu ra rõ ràng hơn.

Khi vùng trồng được tổ chức theo hợp đồng, hợp tác xã có điều kiện kiểm soát chất lượng nguyên liệu. Người dân cũng có thêm cơ sở duy trì diện tích sản xuất khi đầu ra được xác định từ đầu.

Hợp tác xã đang phối hợp với đơn vị tư vấn hoàn thiện hồ sơ để trình Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Đà Nẵng thẩm định. Đơn vị hướng đến đưa sản phẩm gạo rẫy tham gia Chương trình OCOP của thành phố.

Ông Lộc cho biết hợp tác xã muốn chuẩn hóa sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng hệ thống phân phối. Trước mắt, đơn vị hướng tới thị trường Đà Nẵng và các tỉnh lân cận. Về lâu dài, sản phẩm có thể mở rộng thị trường nếu đáp ứng yêu cầu về chất lượng và an toàn thực phẩm.

Hướng đi này đặt ra yêu cầu lớn hơn đối với khâu sau thu hoạch. Người dân thường thu hoạch lúa vào mùa mưa nên gặp khó khăn khi phơi, sấy và bảo quản. Một số hộ vẫn tận dụng bếp củi để hong, sấy lúa. Phương pháp này ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất và chất lượng sản phẩm.

Hợp tác xã mong muốn đầu tư kho lưu trữ, khu phơi, máy sấy, thiết bị chế biến và máy móc phục vụ cơ giới hóa. Hệ thống này trước mắt phục vụ hoạt động của hợp tác xã. Người dân trong vùng cũng có thể sử dụng hệ thống sấy khi vào mùa thu hoạch.

Gạo rẫy Cơ Tu được giới thiệu, bán tại một số cửa hàng. Ảnh: Lan Anh.

Xã Sông Kôn hiện có 5 sản phẩm OCOP. Địa phương đang đề nghị công nhận thêm 2 sản phẩm đạt 3 sao.

Ông Đỗ Hữu Tùng, Chủ tịch UBND xã Sông Kôn, cho biết địa phương xác định gạo lúa rẫy, tinh bột nghệ đen và rượu tà vạt là những sản phẩm cần được hỗ trợ phát triển, mở rộng thị trường. Gạo rẫy có lợi thế riêng bởi sản phẩm gắn với đời sống của người Cơ Tu và đã bước đầu có thị trường. Tuy nhiên, quy mô sản xuất vẫn là vấn đề cần giải quyết nếu muốn đáp ứng những đơn hàng lớn hơn.

Sau sáp nhập, xã Sông Kôn tổ chức các hoạt động quảng bá sản phẩm OCOP và nông sản địa phương. Chính quyền địa phương tạo điều kiện để người dân tiếp cận thông tin thị trường, tìm kiếm thêm kênh tiêu thụ.

Theo ông Tùng, những hoạt động này mở thêm cơ hội để sản phẩm vùng núi tiếp cận người mua bên ngoài cộng đồng.

Với gạo rẫy, bước tiếp theo phụ thuộc vào khả năng mở rộng vùng trồng, hoàn thiện khâu sơ chế, bảo quản và xây dựng liên kết sản xuất. Khi những phần việc này được giải quyết, hạt gạo Cơ Tu sẽ có thêm điều kiện đi xa hơn thị trường hiện tại.

Giá trị của sản phẩm khi đó không chỉ nằm ở doanh thu. Gạo rẫy còn gắn với việc duy trì phương thức sản xuất truyền thống, giữ một sản vật trong đời sống Cơ Tu và tạo thêm sinh kế cho người dân Sông Kôn.