Mùa mưa lên núi: Chồi non rừng Y Tý thành món “phải thử”

Mùa mưa đến, rừng “trả lộc”

Không cần lịch thời vụ, người Hà Nhì, người Mông ở Y Tý (Lào Cai) chỉ nhìn trời là biết khi nào lên núi.

Những chồi non ấy mọc rải rác trên sườn núi, ven nương, nơi đất còn ẩm và chưa bị tác động nhiều. Không đồng loạt, không dày đặc, mà lặng lẽ, thưa thớt, như cách núi rừng giữ lại cho mình một phần riêng. Người quen rừng chỉ cần liếc qua là nhận ra ngay đâu là chồi ngon.

Người dân Y Tý lựa từng chồi non rau mầm gai giữa rừng, giữ lại hương vị đặc trưng từ thiên nhiên vùng cao.

“Phải hái đúng lúc. Non quá thì chưa đậm, già quá thì dai, ăn không ngon. Cái “đúng lúc” ấy không có trong sách vở. Nó nằm trong kinh nghiệm - thứ mà người vùng cao tích lũy bằng năm tháng đi rừng”, anh Lý Cá Sứ, chủ Homestay Trong Mây, thôn Choản Thèn, xã Y Tý cho biết.

Nhưng để có được bó rau non ấy, không hề dễ dàng. Cây gai rừng đúng nghĩa “gai góc”. Thân và cành chi chít những chiếc gai nhọn.

Muốn hái được phần ngon nhất, người đi rừng phải len tay vào giữa bụi, hoặc dùng dao tách từng chồi. Việc hái rau vì thế không nhanh. Không thể vơ một nắm rồi về, mà phải lựa từng ngọn. Có khi đi cả buổi chỉ được một bó nhỏ.

“Phải đi rừng quen thì mới biết chỗ nào có nhiều, chỗ nào ít cây này để hái. Chứ người lạ vào rừng khó mà tìm được,” anh Sứ nói thêm.

Những lời kể ấy khiến người ta hiểu rằng, mỗi đĩa rau mầm gai trên mâm cơm không chỉ là thực phẩm. Nó là công sức, là thời gian, là cả những va chạm rất thật với rừng.

Món ăn giản dị thành đặc sản níu chân du khách

Trước kia, rau mầm gai chỉ đơn giản là món ăn “có gì ăn nấy” của người vùng cao.

Khi thiếu rau trồng, người ta vào rừng hái về luộc, xào, nấu canh. Trong mâm cơm của người Y Tý, rau mầm gai không bị bó hẹp trong một cách chế biến. Người ta có thể luộc chấm muối vừng, xào tỏi, nấu canh, thậm chí nhúng bột chiên giòn.

Mỗi cách làm lại mang đến một sắc thái khác nhau, nhưng vẫn giữ được vị thanh và độ giòn đặc trưng. Đặc biệt, khi xào cùng thịt gác bếp hoặc thịt lợn bản, mầm gai như “bật” lên hương vị vừa béo, vừa thơm, vừa đậm chất núi rừng.

Không chỉ ngon, loại rau này còn được đánh giá cao về giá trị dinh dưỡng. Trong mầm gai có nhiều chất xơ, vitamin, được người dân tin rằng giúp thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa và tăng sức đề kháng.

Từ những bụi cây gai góc trong rừng, người dân Y Tý chọn lọc từng chồi non để đưa vào bữa ăn và phục vụ du khách.

Ở một số quốc gia châu Á, những loại rau rừng tương tự còn được xem là thực phẩm dưỡng sinh nhờ hàm lượng dinh dưỡng tự nhiên.

Không ai gọi mầm gai là đặc sản. Chỉ khi du lịch đến Y Tý, những du khách từ miền xuôi lên săn mây, ngủ homestay, ăn cùng mâm cơm với người bản địa. Trong những bữa cơm ấy, họ bắt gặp một thứ rau có vị rất khó để quên: giòn, ngọt, thanh và thoảng mùi rừng.

Chính vì vậy, thời gian gần đây, nhiều homestay, nhà hàng ở Y Tý đã bắt đầu đưa rau mầm gai vào thực đơn như một món “đinh” để đãi khách. Từ một thức ăn quen thuộc của người dân bản địa, mầm gai dần trở thành món mà du khách “phải thử” khi đến vùng cao này.

“Khách ăn rồi hay hỏi lại lắm. Có người còn bảo lần sau lên chỉ để ăn lại món này. Rau này mọc tự nhiên là chính, nên đến mùa là bà con lại rủ nhau đi hái. Ở đây bán khoảng 50.000-60.000 đồng/cân thôi,” anh Lý Cá Sứ, chủ Homestay Trong Mây cho biết.

Chị Đinh Thu Hương, du khách đến từ Hà Nội kể lại trải nghiệm lần đầu ăn mầm gai với sự thích thú: “Ban đầu tôi chỉ tò mò vì nghe nói là rau rừng. Nhưng ăn thử rồi thì thấy rất lạ miệng, vừa giòn, vừa ngọt, lại có mùi thơm rất tự nhiên. Những món như xào tỏi hay chiên giòn đều ngon.”

Không chỉ dừng lại ở một món ăn, rau mầm gai còn mang đến cho du khách một cách tiếp cận gần hơn với đời sống của người vùng cao Lào Cai. Ở đó, ẩm thực gắn liền với tự nhiên, với mùa vụ và với thói quen sinh hoạt lâu đời.

Từ những bữa cơm giản dị, rau mầm gai dần xuất hiện nhiều hơn trong các bữa ăn phục vụ khách. Rồi theo chân người dân xuống chợ phiên, trở thành thứ được hỏi mua. Nhưng khác với nhiều đặc sản khác, rau mầm gai không thể trồng đại trà.

Người dân Y Tý lựa từng chồi non rau mầm gai giữa rừng, giữ lại hương vị đặc trưng từ thiên nhiên vùng cao.

Chính sự “không thuần hóa” ấy lại làm nên giá trị. Nó khiến rau mầm gai trở thành thứ hiếm, không phải vì đắt đỏ, mà vì không thể có nhiều. Người dân vì thế cũng giữ cách khai thác rất chừng mực.

Theo người dân địa phương, nếu có hướng nghiên cứu bài bản, chẳng hạn như phát triển mô hình trồng bán tự nhiên gắn với bảo tồn sinh thái thì rau mầm gai hoàn toàn có thể trở thành một sản phẩm đặc trưng của vùng.

Chiến lược đó không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người dân, mà còn góp phần giữ lại một phần hương vị rất riêng của núi rừng Tây Bắc.

Nếu có dịp đến Y Tý, giữa biển mây và những thửa ruộng bậc thang uốn lượn, có lẽ bạn nên thử một lần thưởng thức rau mầm gai để vì sao một món ăn giản dị lại có thể khiến người ta nhớ lâu đến vậy.