Bước qua "lời nguyền" trên cánh đồng sinh thái

Ông Lê Minh Hoan - quê xã Mỹ Trà, thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp - là Thạc sĩ Kinh tế, Cử nhân Kiến trúc; Ủy viên Trung ương Đảng khóa 12, 13; đại biểu Quốc hội khóa 11, 13, 14, 15. Ông từng giữ chức Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (cũ), trước khi trở thành Phó Chủ tịch Quốc hội (tháng 2/2025 - 4/2026).

Những lần rong ruổi về miền quê, ngồi uống tách trà với các giám đốc hợp tác xã nông sản hữu cơ, ông Hoan thường nghe tiếng thở dài:

"Đất đai manh mún quá chú ơi, gom được cánh đồng lớn trầy trật trăm bề. Đến khi mang giấy tờ ra ngân hàng vay vốn, định giá đất nông nghiệp lại thấp, khó tiếp cận nguồn tín dụng dài hạn". Sản phẩm tốt, thị trường khát, nhưng muốn đầu tư hệ thống tưới tuần hoàn hay nhà máy chế biến sâu thì vấp ngay rào cản. Đó là một trong nhiều mảnh ghép phản chiếu nghịch lý nghẽn mạch của nền nông nghiệp nước nhà.

“Chúng ta đã mắc kẹt quá lâu trong ba 'lời nguyền' lịch sử: manh mún, nhỏ lẻ và tự phát. Nhiều thập niên qua, để chạy đua sản lượng, chúng ta mặc nhiên xem việc lạm dụng phân bón vô cơ, thuốc hóa học như một giải pháp tối ưu. Đến nay, khi muốn 'bước qua nền nông nghiệp đánh đổi' để quay về với giá trị nguyên bản, làm nông nghiệp hữu cơ, doanh nghiệp và bà con lại loay hoay trong chiếc áo cơ chế quá chật chội”, ông Hoan trăn trở.

Ông nhìn nhận, làm nông nghiệp hữu cơ không phải phép màu diễn ra sau một đêm, đó là hành trình bền bỉ để "trả nợ cho đất". Việc này không thể làm theo kiểu "da báo", “xôi đỗ”, nhà này xịt thuốc, nhà kia làm sạch, mà đòi hỏi một không gian sinh thái liền khoảnh đủ lớn, cách ly an toàn.

Điểm nghẽn về thủ tục tích tụ, tập trung đất đai đang “trói buộc đôi tay” doanh nghiệp. Sự đứt gãy trong chính sách đất đai, cùng rào cản tín dụng khiến nhiều người tâm huyết làm nông cảm thấy đơn độc.

“Doanh nghiệp làm sao dám dốc vốn đầu tư khi đất đai chỉ có thể gom nhặt từng mảnh nhỏ rủi ro, hệ thống tín dụng vẫn nhìn nhận nông nghiệp sinh thái bằng lăng kính rủi ro ngắn hạn thay vì tiềm năng tăng trưởng xanh dài hạn?”, đó là câu hỏi ông từng đặt ra trên nhiều diễn đàn.

Những mảnh ruộng "da báo" chia năm xẻ bảy, phản ánh nền nông nghiệp manh mún. Ảnh: Lê Đoàn.

"Cú huých" thể chế từ nghị quyết 68

Sự ra đời của nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân mang theo kỳ vọng lớn lao, được xem như một "cú huých" cởi trói tận gốc rễ những điểm nghẽn thể chế. Thay vì những định hướng chung, nghị quyết tác động trực tiếp vào hai vấn đề cốt lõi: đất đai và tín dụng.

Điểm đột phá của nghị quyết nằm ở việc thúc đẩy thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp, tạo hành lang pháp lý minh bạch để doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận quỹ đất thông qua cơ chế thuê, nhận chuyển nhượng hoặc nhận góp vốn bằng đất nông nghiệp từ người dân. Việc cởi trói hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp chính là chìa khóa để kiến tạo những "cánh đồng lớn" liền khoảnh, phục vụ canh tác hữu cơ tập trung.

Bên cạnh đó, nút thắt về vốn cũng được khơi thông khi nghị quyết mở đường cho các dòng "tín dụng xanh" chuyên biệt. Thay vì định giá khắt khe dựa trên tài sản thế chấp là đất nông nghiệp với khung giá thấp, hệ thống ngân hàng sẽ được khuyến khích cấp vốn dựa trên hiệu quả của chuỗi liên kết; tài sản hình thành trên đất (hệ thống tưới, nhà màng, công nghệ chế biến). Khung chính sách này tạo ra một bệ đỡ tài chính vững chắc, giúp doanh nghiệp mạnh dạn rót vốn đầu tư dài hạn.

Trong hành trình chuyển đổi này, theo người từng đừng đầu ngành nông nghiệp, tháo gỡ rào cản đất đai không đồng nghĩa với việc tích tụ cơ học, thu gom ruộng đất để biến nông dân thành người làm thuê trên chính quê hương mình.

Giải pháp ông đưa ra là áp dụng "phương thức tập trung đất đai mềm" thông qua các mô hình hợp tác xã. Ở đó, doanh nghiệp đóng vai trò trụ đỡ về công nghệ và thị trường, còn nông dân góp vốn bằng chính quyền sử dụng mảnh đất của mình. Khi ấy, ngoài việc giá trị của đất đai được đong đếm bằng năng suất thô, đất trở thành không gian tích hợp đa giá trị: kinh tế, sinh thái và văn hóa.

“Chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp là một cuộc chuyển mình đầy trăn trở. Mọi sự thay đổi đều khó khăn, nhưng không thay đổi thì còn khó khăn hơn”.

Nghị quyết 68 đã mở ra cánh cửa lớn cho một nền nông nghiệp sinh thái hiện đại. Nhưng văn bản pháp quy không tự nhiên hóa phép thành những mùa vàng hữu cơ. Thể chế đã mở, liệu chúng ta đã sẵn sàng gạt bỏ tư duy "mạnh ai nấy làm", để ngồi lại cùng nhau bước vào một hệ sinh thái của những người “làm nông nghiệp tử tế”?