Từ món ăn dân dã thành hàng hóa giá trị cao

Thanh Hóa từ lâu được biết đến là vùng đất có nền ẩm thực phong phú, đậm đà và giàu bản sắc. Những món ăn truyền thống như mắm tép Hà Yên, bánh gai Tứ Trụ, chè lam Phủ Quảng, miến gạo Phú Xuân hay cơm lam Pù Luông đã gắn bó với đời sống người dân qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trước đây, phần lớn các sản phẩm này vẫn được sản xuất thủ công, quy mô nhỏ, chủ yếu tiêu thụ tại chợ địa phương hoặc phục vụ nhu cầu gia đình.

Sự thay đổi bắt đầu khi nhu cầu thị trường ngày càng cao, người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến chất lượng, nguồn gốc và thương hiệu. Trong bối cảnh đó, việc chuẩn hóa các món ăn truyền thống theo tiêu chuẩn OCOP đã trở thành một hướng đi tất yếu. Không chỉ đơn thuần là cải tiến quy trình sản xuất, các chủ thể OCOP còn phải đầu tư vào bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và xây dựng câu chuyện sản phẩm - những yếu tố trước đây gần như bị bỏ ngỏ.

Các sản phẩm đặc sản Thanh Hóa như mắm tép Hà Yên, bánh gai Tứ Trụ, chè lam Phủ Quảng đang được chuẩn hóa theo hướng sản phẩm OCOP.

Giữ hồn truyền thống, nâng chuẩn thị trường

Làng Ái (xã Định Tân) là một trong những địa danh tiêu biểu cho quá trình chuyển mình này. Nghề làm tương tại đây có lịch sử lâu đời, dựa trên phương pháp lên men tự nhiên và bí quyết gia truyền. Tương làng Ái có vị ngọt dịu, mùi thơm đặc trưng, nhưng để tạo ra được những chum tương đạt chuẩn, người làm nghề phải tuân thủ nghiêm ngặt từ nguyên liệu đến quy trình sản xuất.

Trước đây, tương chủ yếu được làm để phục vụ bữa cơm gia đình. Nhưng theo thời gian, khi nhu cầu thị trường tăng lên, sản phẩm dần được đưa ra buôn bán và trở thành nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ gia đình. Những năm gần đây, để đáp ứng yêu cầu về vệ sinh an toàn thực phẩm, các hộ sản xuất đã chủ động sử dụng nguyên liệu sạch, cải tiến quy trình chế biến, đồng thời chú trọng thiết kế bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc. Nhờ đó, tương làng Ái đã được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao, từng bước khẳng định vị thế trên thị trường.

Tương làng Ái được sản xuất theo phương pháp lên men truyền thống, kết hợp với quy trình kiểm soát chất lượng để đáp ứng yêu cầu thị trường.

Một hướng đi tương tự có thể thấy ở các vùng miền núi của Thanh Hóa, nơi măng rừng - vốn là thực phẩm quen thuộc trong đời sống đồng bào dân tộc - đang được “chuẩn hóa” thành sản phẩm hàng hóa. Những sản phẩm như măng khô Nang Non, măng Mường Ca Da, măng chua Piềng Cú hay măng xé sợi Mường Khằng không chỉ giữ được hương vị tự nhiên, mà còn được chế biến và đóng gói theo tiêu chuẩn an toàn.

Tại xã Bát Mọt, huyện Thường Xuân, người dân vẫn giữ thói quen vào rừng từ sáng sớm để chọn những búp măng non đạt chất lượng tốt nhất. Nhưng sau đó, họ không còn dừng lại ở việc sơ chế thủ công như trước đây, mà kết hợp thêm kỹ thuật sấy, bảo quản và đóng gói hiện đại. Đặc biệt, nhiều hợp tác xã đã chủ động đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội để mở rộng thị trường tiêu thụ. Việc đạt chứng nhận OCOP không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng, mà còn là “tấm vé” giúp sản phẩm vươn ra ngoài địa phương.

Măng khô, măng chua và các sản phẩm chế biến từ măng đang trở thành hàng hóa đặc trưng của vùng miền núi Thanh Hóa

Đa dạng sản phẩm, mở rộng giá trị

Không chỉ dừng ở những sản phẩm quen thuộc, Thanh Hóa còn phát triển nhiều đặc sản OCOP mang tính đặc trưng vùng miền. Bánh gai Tứ Trụ, loại bánh cổ truyền nổi tiếng đã được cải tiến về bao bì, kéo dài thời gian bảo quản để phù hợp với vận chuyển xa. Chè lam Phủ Quảng, với hương vị dẻo thơm của mật mía, gừng và lạc rang, cũng được nâng cấp để trở thành sản phẩm quà tặng.

Miến gạo Phú Xuân hay miến dong cũng là những sản phẩm tiêu biểu cho xu hướng nâng cao giá trị thông qua chế biến sâu và chuẩn hóa quy trình. Trong khi đó, các sản phẩm gắn với du lịch như cơm lam Pù Luông không chỉ được tiêu thụ tại chỗ mà còn được đóng gói để phục vụ khách du lịch và thị trường bên ngoài.

Điểm đáng chú ý là nhiều sản phẩm OCOP của Thanh Hóa đã bắt đầu xuất hiện tại các siêu thị, cửa hàng đặc sản ở Hà Nội, Hải Phòng, TP.HCM và dần mở rộng ra các tỉnh khác. Đây là bước chuyển quan trọng từ thị trường địa phương sang thị trường liên vùng.

Quá trình phát triển OCOP tại Thanh Hóa cho thấy một thay đổi căn bản: các món ăn truyền thống không còn chỉ mang giá trị ẩm thực, mà đang trở thành hàng hóa có khả năng cạnh tranh.

Các sản phẩm OCOP của Thanh Hóa được trưng bày, giới thiệu tại các chương trình xúc tiến thương mại, kết nối tiêu thụ.

Để làm được điều này, các chủ thể OCOP buộc phải thay đổi tư duy từ “làm để ăn” sang “làm để bán”, từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất có tiêu chuẩn. Truyền thống vẫn được giữ lại, nhưng trên nền tảng đó, công nghệ, thị trường và thương hiệu được đưa vào để nâng tầm giá trị.

Quan trọng hơn, mỗi sản phẩm không chỉ là hàng hóa, mà còn là một câu chuyện văn hóa. Khi được kể đúng cách, câu chuyện ấy trở thành yếu tố tạo nên sự khác biệt, giúp sản phẩm không bị hòa lẫn trong thị trường ngày càng cạnh tranh.

Lan tỏa giá trị, mở rộng cơ hội

Từ những bước đi ban đầu, OCOP đang mở ra cơ hội lớn cho các địa phương của Thanh Hóa phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững. Khi sản phẩm được nâng cấp, giá trị gia tăng cao hơn, thu nhập của người dân cũng được cải thiện, đồng thời góp phần gìn giữ nghề truyền thống và bản sắc văn hóa.

Không chỉ dừng lại ở kinh tế, hành trình này còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc: đưa những giá trị tưởng chừng bình dị của xứ Thanh đến gần hơn với thị trường trong nước và quốc tế.

Từ những món ăn dân dã trong bữa cơm quê, đặc sản Thanh Hóa đang từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế cao.

Nhìn lại hành trình của các đặc sản Thanh Hóa, có thể thấy rõ một xu hướng: từ những món ăn giản dị trong bếp quê, nhiều sản phẩm đã từng bước được chuẩn hóa, thương mại hóa và vươn ra thị trường rộng lớn.

Đó không chỉ là sự thay đổi về cách làm, mà là sự chuyển dịch về tư duy phát triển - nơi mỗi sản phẩm được nhìn nhận như một tài sản kinh tế và văn hóa.

Nếu tiếp tục được đầu tư đúng hướng, những đặc sản xứ Thanh hôm nay không chỉ dừng lại ở danh hiệu OCOP, mà hoàn toàn có thể trở thành những thương hiệu ẩm thực mang dấu ấn Việt Nam trên bản đồ thị trường quốc tế.