Hơn nửa thế kỷ giữ nghề bún bánh Đông Quang

Làng nghề bún bánh Đông Quang, thôn Hà Hải, xã Lĩnh Toại, tỉnh Thanh Hóa đã duy trì nghề làm bún hơn nửa thế kỷ.

Buổi sáng ở Hà Hải bắt đầu từ những cơ sở làm bún. Người dân chuẩn bị gạo, ngâm, xay thành bột rồi thực hiện các công đoạn tạo sợi. Mỗi khâu đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng mẻ bún.

Gạo phải phù hợp. Bột phải đạt độ chuẩn. Thời gian xử lý phải chính xác. Chỉ một công đoạn sai lệch, sợi bún có thể bị bở, cứng hoặc không đạt độ dai.

Nghề làm bún bánh ở Đông Quang xuất hiện từ năm 1973, tại thôn Đông Yên, nay là thôn Hà Hải. Những năm đầu, người dân tận dụng gian bếp gia đình để làm bún rồi bán trong vùng. Sản phẩm chưa có bao bì, nhãn hiệu. Người làm nghề giữ khách bằng chất lượng và uy tín.

Theo thời gian, bún Đông Quang hình thành đặc trưng riêng. Sợi bún có màu tự nhiên, không trắng bóng bất thường, giữ vị gạo tẻ và mùi thơm nhẹ sau khi ra lò.

Những lá bún bánh Đông Quang được làm từ gạo, tạo nên hương vị đặc trưng của sản phẩm làng nghề.

Từ khoảng năm 2005 - 2010, các hộ bắt đầu đầu tư máy móc để giảm sức lao động. Từ năm 2010, một số cơ sở tiếp tục đưa dây chuyền tự động vào sản xuất. Máy móc giúp tăng công suất, giảm nhân công và giữ độ đồng đều giữa các mẻ bún.

Cơ sở Bún Thanh Đàm là một trong những hộ sản xuất gắn với quá trình đổi mới của làng nghề. Cơ sở đầu tư máy móc, chú trọng quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng. Sản phẩm Bún Thanh Đàm được công nhận OCOP 3 sao.

Ông Trịnh Thanh Đàm, chủ cơ sở Bún Thanh Đàm, cho biết mỗi công đoạn đều ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Người làm thực phẩm phải đặt an toàn, vệ sinh lên trước. Với gia đình ông, giữ vị bún truyền thống đi cùng với việc chuẩn hóa cách sản xuất.

Cơ sở Bún Thanh Đàm đưa máy móc vào sản xuất, nâng năng suất nhưng vẫn giữ các công đoạn làm bún truyền thống.

Máy móc giúp các hộ giảm sức lao động, tăng năng suất. Người làm nghề vẫn giữ những công đoạn cốt lõi để bảo đảm đặc trưng của bún Đông Quang.

Cách làm này tạo ra thay đổi rõ trong sản xuất. Bún không còn chỉ được làm để bán trong phạm vi làng xã. Sản phẩm đã có tên, bao bì và nhận diện riêng. Chứng nhận OCOP 3 sao cũng tạo thêm cơ sở để Bún Thanh Đàm xây dựng thương hiệu trên thị trường.

Sản lượng tăng đặt ra một vấn đề khác cho Đông Quang: xử lý nước thải.

Trước năm 2019, các hộ chủ yếu dùng hầm biogas để chứa và xử lý nước thải. Khi sản xuất tăng, một số bể xuống cấp, công suất không đáp ứng nhu cầu. Nước thải xử lý không kịp gây phát sinh mùi.

Các hộ sau đó góp kinh phí xây dựng bể chứa chung. Hệ thống thực hiện các công đoạn lắng, lọc và xử lý nước thải. Đến đầu năm 2021, hệ thống tiếp tục quá tải.

Chính quyền địa phương phối hợp với các hộ sản xuất tìm phương án xử lý mới. Hệ thống bể chứa chung được cải tạo. Địa phương phối hợp với Trung tâm Quan trắc môi trường áp dụng công nghệ xử lý phù hợp hơn. Hệ thống mương dẫn nước thải sau xử lý cũng được bê tông hóa.

Năm 2024, hệ thống mới được đưa vào sử dụng. Công trình giúp cải thiện điều kiện môi trường tại khu vực làng nghề.

Với một làng nghề sản xuất thực phẩm, chất lượng không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng. Nguyên liệu, an toàn thực phẩm, quy trình sản xuất và xử lý chất thải đều ảnh hưởng đến khả năng duy trì nghề.

Ông Hoàng Huy Tự, Chủ tịch UBND xã Lĩnh Toại, cho biết nghề làm bún bánh tạo sản phẩm đặc trưng, việc làm và thu nhập cho người dân địa phương.

Hiện làng nghề có 9 hộ sản xuất bằng máy móc hiện đại cùng nhiều hộ tham gia phân phối. Các cơ sở cung cấp bình quân khoảng 9 tấn bún, bánh mỗi ngày, tạo doanh thu khoảng 1,8 - 2,2 tỷ đồng.

Nghề làm bún bánh tạo sinh kế cho hàng trăm lao động. Thu nhập bình quân đạt khoảng 4 - 5 triệu đồng/người/tháng.

Quy mô sản xuất lớn hơn đặt thêm yêu cầu đối với địa phương. Ông Tự cho biết xã phải đồng hành với người dân trong phát triển nghề, nhất là xử lý môi trường và bảo đảm an toàn thực phẩm. Đây là những điều kiện quan trọng để sản phẩm giữ uy tín khi thị trường mở rộng.

Người dân làng nghề bún bánh Đông Quang sản xuất bún, bánh để cung cấp cho thị trường.

Từ những gian bếp gia đình năm 1973, bún bánh Đông Quang đã trở thành nghề sản xuất hàng hóa sau hơn nửa thế kỷ. Máy móc thay dần sức người, sản phẩm có thương hiệu, một số sản phẩm được công nhận OCOP.

Giá trị cốt lõi của nghề vẫn nằm ở hạt gạo và vị bún quen thuộc. Giữ được hương vị truyền thống, kiểm soát an toàn thực phẩm và xử lý tốt vấn đề môi trường là những yêu cầu đặt ra để nghề bún Đông Quang tiếp tục duy trì trong đời sống hiện nay.