Hương cốm non OCOP đánh thức giá trị hạt nếp Khẩu Tan Đón

Người dân Dương Quỳ thu hoạch lúa nếp Khẩu Tan Đón, giống lúa chỉ cấy một vụ mỗi năm.

Mùa thu năm nay, lễ hội cốm được tổ chức ở nhiều địa phương trong tỉnh Lào Cai như Hợp Thành, Dương Quỳ, Phúc Khánh. Nhưng câu chuyện của Dương Quỳ có nét riêng: phía sau mỗi gói cốm, mỗi chiếc bánh là gần 6 năm hàng trăm hộ nông dân cùng nhau đánh thức giá trị giống lúa quý của quê hương.

Khẩu Tan Đón là giống nếp trắng, hạt tròn, dẻo thơm, gắn bó lâu đời với đồng bào Tày, Thái vùng Thẳm Dương. Lúa chỉ cấy một vụ mỗi năm, thời gian sinh trưởng dài hơn các giống khác khoảng 2 tháng và ít dùng phân bón, nên hạt gạo giữ được hương vị riêng.

Dù vậy, nhiều năm trước, giống lúa này chưa mang lại thu nhập tương xứng, vì người dân chủ yếu cấy để ăn, sản phẩm ít người biết đến. Năm 2020, được cấp ủy, chính quyền xã Thẳm Dương (cũ) hỗ trợ, các hộ trồng nếp thống nhất thành lập Tổ liên kết sản xuất và tiêu thụ nếp Khẩu Tan Đón. Anh Đinh Xuân Công, thôn Bản Bô, được bà con tín nhiệm bầu làm Tổ trưởng.

Lúa nếp Khẩu Tan Đón trên đồng ruộng xã Dương Quỳ. Thành viên tổ liên kết sàng cốm non và gói bánh chưng cốm.

Anh Công đến từng nhà vận động bà con mở rộng diện tích, đồng thời chú trọng chất lượng. Đến nay, tổ có 250 hộ tham gia. Năm 2025, diện tích nếp Khẩu Tan Đón của tổ đạt 60 ha ở 5 thôn Bản Bô, Bản Thẳm, Bản Ngoang, Thẳm Con và Nậm Miện, sản lượng khoảng 300 tấn thóc. Tổ bao tiêu cho bà con với giá 22.000 đồng/kg thóc khô. Mỗi hộ thành viên có thu nhập 40-60 triệu đồng/năm từ cây lúa nếp.

Để tiêu thụ khối lượng lớn mà vẫn giữ giá tốt cho người trồng, tổ liên kết chọn hướng chế biến sâu. Tổ lập nhóm chế biến cốm non với 15 thành viên nòng cốt. Năm 2025, nhóm sản xuất được 5 tấn cốm tươi, thu về hơn 500 triệu đồng. Cùng năm, tổ dùng gạo nếp kết hợp với cốm gói hơn 5.000 chiếc bánh chưng cốm, thu hơn 250 triệu đồng.

Bánh chưng cốm ra đời từ công thức riêng của gia đình bà La Thị Phượng, người dân tộc Thái, thành viên tổ liên kết. “Gia đình tôi tự nghiên cứu, bán bánh chưng cốm ra thị trường đã hơn 5 năm nay. Chúng tôi kết hợp gạo nếp Khẩu Tan Đón với cốm non theo công thức riêng nên bánh thơm, dẻo, giữ được lâu, trời mát có thể để hơn 10 ngày”, bà Phượng cho biết.

Bánh chưng cốm được gói thủ công từ gạo nếp Khẩu Tan Đón trộn cốm non.

Cùng với mở rộng sản xuất, tổ chú trọng xây dựng thương hiệu. Năm 2024, bánh chưng cốm được công nhận OCOP 3 sao. Năm 2025, sản phẩm cốm Dương Quỳ do hộ bà La Thị Phượng làm chủ thể cũng đạt OCOP 3 sao. Cùng với gạo nếp Khẩu Tan Đón đạt OCOP 4 sao, các sản phẩm từ hạt nếp đã hình thành chuỗi giá trị khép kín, từ ruộng lúa đến sản phẩm chế biến. Riêng đợt 1 năm 2026, tỉnh Lào Cai công nhận thêm 58 sản phẩm OCOP đạt 3-4 sao.

Ngoài bán tại chỗ hay qua hội chợ, lễ hội, tổ còn phân công thành viên livestream, quảng bá và nhận đơn qua TikTok, Zalo, Facebook. Theo bà Phượng, Facebook hiện là kênh bán hàng hiệu quả nhất.

Theo ông Chu Việt Hòa, Trưởng phòng Kinh tế xã Dương Quỳ, xã được thành lập trên cơ sở sáp nhập xã Thẳm Dương và xã Dương Quỳ. Trước sắp xếp, hai xã có 3 sản phẩm OCOP. Đến nay, toàn xã có 4 sản phẩm gồm gạo nếp Khẩu Tan Đón, bánh chưng cốm, măng bói và cốm Dương Quỳ. Theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã nhiệm kỳ 2025-2030, xã phấn đấu có thêm 2 sản phẩm OCOP, riêng năm 2025 đã hoàn thành 1 sản phẩm.

Thành viên tổ liên kết giới thiệu cốm non, gạo nếp và bánh chưng cốm tại cơ sở ở thôn Bản Bô.

Những nỗ lực của anh Công và tổ liên kết đã được ghi nhận bằng nhiều giấy khen của chính quyền, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Nông dân các cấp. Chiều 9-10, anh Công là một trong 96 hội viên được Hội Nông dân tỉnh tôn vinh “Nông dân Lào Cai xuất sắc” năm 2026.

Đến hết tháng 10-2026, toàn tỉnh Lào Cai có 208 chi hội và 769 tổ hội nông dân nghề nghiệp. Theo ông Nguyễn Chương Phát, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh, các chi hội, tổ hội nghề nghiệp giúp hội viên cùng ngành nghề liên kết, hỗ trợ nhau, trao đổi kinh nghiệm, kỹ thuật, thông tin thị trường và tiêu thụ sản phẩm.

Gian hàng cốm, gạo nếp Dương Quỳ thu hút đông đảo người dân, du khách trong và ngoài nước tại Lễ hội Cốm năm 2026.

Ông Phát cho rằng điều quan trọng không phải số lượng mô hình mà là hiệu quả hoạt động và lợi ích thiết thực hội viên nhận được. Việc phát triển lên tổ hợp tác, HTX phải xuất phát từ nhu cầu thực tế và sự tự nguyện của hội viên, không chạy theo số lượng.

Thời gian tới, Hội Nông dân tỉnh sẽ phối hợp với các sở, ngành, Liên minh HTX, tổ chức tín dụng và doanh nghiệp hỗ trợ các mô hình cả trước và sau khi thành lập, từ tư vấn thủ tục, quản trị, tiếp cận vốn đến xây dựng thương hiệu, kết nối tiêu thụ.

Mùa nếp mới lại về trên những cánh đồng Bản Bô, Bản Thẳm, Bản Ngoang. “Chúng tôi mong được Nhà nước hỗ trợ vốn để bà con mạnh dạn mở rộng diện tích, được hướng dẫn kỹ thuật và hỗ trợ bao tiêu, để người dân yên tâm phát triển giống lúa của quê hương”, anh Công bày tỏ.