Vườn trái viết độc lạ bên chùa Xiêm Cán

Thời gian gần đây, nhiều người ở các tỉnh, thành đặt mua qua mạng một loại trái cây đặc sản của vùng đất giồng cát ven biển Bạc Liêu cũ. Đó là trái viết, vỏ mỏng màu đỏ nâu hoặc tím đậm, thịt vàng nhạt, tương đối khô, thơm nhẹ và ngọt dịu.

Trái viết khi chín có màu đỏ nâu, tím đậm, thịt vàng nhạt, vị ngọt dịu.

Ký ức dưới mái chùa Xiêm Cán

Ông Trần Ngọc Chiến (62 tuổi), nguyên Trưởng phòng Kinh tế TP Bạc Liêu (cũ), có vườn viết rộng hơn 2 ha tại khóm Biển Đông B, phường Hiệp Thành. Vườn hơn 200 cây đang vào mùa thu hoạch, kéo dài đến Tết Nguyên đán Đinh Mùi 2027.

Ông Chiến kể, khoảng năm 1978, ông theo cha đến chùa Xiêm Cán dự lễ Sene Dolta của đồng bào Khmer. Trước chánh điện, ông thấy một hàng cây cao, trên cành có những chùm trái nhiều màu sắc, từ xanh, đỏ nâu đến tím sẫm.

“Vì tò mò, tôi hỏi một nhà sư lớn tuổi đó là cây gì, trái chín có ăn được không. Nhà sư vui vẻ nói đó là cây viết, rồi hái cho tôi vài trái chín ăn thử. Từ đó, tôi ước một ngày sẽ trồng được cây viết trong vườn nhà mình”, ông Chiến nhớ lại.

Gần 10 năm trước, khi có điều kiện làm vườn trên đất giồng pha cát ven biển, ông quyết định biến ký ức tuổi thơ thành hiện thực. Tuy nhiên, khi đó chùa Xiêm Cán đã nâng cấp, mở rộng chánh điện, những hàng viết hơn 50 tuổi không còn. Ông Chiến đành chiết 50 nhánh từ cây viết khoảng 30 năm tuổi của bà Hứa Thị Đẹt, một người hàng xóm, mang về trồng ở vườn gần chùa.

Ông Trần Ngọc Chiến kiểm tra trái viết trong vườn đang vào mùa thu hoạch.

Đây là loại cây chưa phổ biến, tài liệu kỹ thuật ít, thị trường chưa rõ ràng. Ông vừa trồng vừa quan sát, điều chỉnh cách làm đất, tưới nước, bón phân, làm cỏ và tạo tán.

“Điều đáng mừng là cây viết thích nghi tốt với đất giồng ven biển, phát triển khỏe và ít sâu bệnh. Từ 50 cây ban đầu, vườn đã lên hơn 200 cây, sản lượng bình quân khoảng 25 kg/cây. Trái viết không chỉ bán tại địa phương mà còn có khách và thương lái ngoài tỉnh đặt qua mạng xã hội”, ông Chiến cho biết.

Hướng tới OCOP và du lịch vườn

Theo ông Nguyễn Minh Đạo, cán bộ Phòng Kinh tế phường Hiệp Thành, địa phương xác định trái viết là đặc sản của vùng giồng cát ven biển. Phường đã gửi hồ sơ để cơ quan chức năng thẩm định, đề nghị UBND tỉnh Cà Mau công nhận sản phẩm “Trái Viết Xiêm Cán” đạt OCOP 3 sao.

Năm 2024, ông Chiến gửi mẫu trái viết đi phân tích. Kết quả bước đầu cho thấy các chỉ tiêu cảm quan, dinh dưỡng và an toàn tương đối tích cực. Đây là cơ sở để gia đình hoàn thiện quy trình, nâng chất lượng và kiểm soát vùng nguyên liệu.

Ngoài ăn tươi, trái viết có thể chế biến thành siro, nước ép, rượu ngâm. Chủ vườn đang thử nghiệm và xác định chỉ đưa sản phẩm ra thị trường khi đã hoàn thiện công thức, kiểm nghiệm, nhãn hàng hóa, công bố sản phẩm và các thủ tục pháp lý.

Khách đến tham quan, chụp ảnh bên những cây viết trĩu trái.

“Tôi không muốn gắn cho trái viết những công dụng chưa được chứng minh. Điều tôi gìn giữ là hương vị tự nhiên, nguồn gốc rõ ràng và chất lượng thật. Với tôi, cây viết không chỉ tạo thu nhập mà còn gắn với ký ức, với đời sống văn hóa Khmer và sự giao thoa cộng đồng trên vùng đất ven biển”, ông Chiến nói.

Thời gian tới, ông tập trung hoàn thiện vùng nguyên liệu có kiểm soát; chọn lọc, chuẩn hóa cây mẹ; xây dựng tiêu chuẩn phân loại, bảo quản trái; ghi nhật ký, mã lô và truy xuất nguồn gốc; phát triển sản phẩm chế biến và xây dựng thương hiệu. Ông cũng mong chia sẻ kinh nghiệm, cây giống, kỹ thuật và liên kết tiêu thụ với các hộ muốn chuyển đổi cây trồng, nhưng chỉ khi giống, kỹ thuật, năng suất và đầu ra đã được kiểm chứng.