Người nông dân đánh thức "vàng lạnh" Pác Bó

Dọc theo dòng suối Lê-nin trong vắt chảy ra từ Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Pác Bó, xóm Bản Hoàng thuộc xã Trường Hà (Cao Bằng) mang vẻ đẹp tĩnh lặng đặc trưng của miền núi phía Bắc. Ẩn sau bức tranh thanh bình ấy, một nhịp độ sản xuất hoàn toàn khác biệt đang diễn ra tại trang trại của gia đình ông Ngụy Văn Công, 42 tuổi.

Tiếng máy sục khí rào rào từ các bể cá tầm bê tông nối liền với hệ thống tưới nhỏ giọt châm phân tự động bên trong khu nhà màng rộng hàng nghìn mét vuông. Cơ ngơi mang lại biên độ lợi nhuận hàng tỷ đồng mỗi năm này là kết quả của một cuộc "đại phẫu" tư duy sản xuất, kéo dài gần một thập kỷ.

Người nông dân nuôi “ cá quý tộc”.

Sinh ra trong một gia đình thuần nông, tuổi trẻ của chàng thanh niên người Nùng gắn liền với vòng luẩn quẩn của cây ngô, cây lúa, chăn thả gia súc tự do. Thu nhập bấp bênh trên mảnh đất Trường Hà nhiều đồi núi khiến Công trăn trở tìm hướng thoát nghèo.

Bước ngoặt xuất hiện vào đầu năm 2017, trở về sau các chuyến tham quan học tập mô hình kinh tế mới tại nhiều tỉnh thành, Công nhận ra lợi thế của quê hương với nguồn nước suối từ thượng nguồn trong vắt, độ lạnh lý tưởng từ 18 – 24 độ C. Đó chính là "mỏ vàng lạnh" để nuôi cá tầm – loài thủy sản mệnh danh là "cá quý tộc".

Anh Ngụy Văn Công trực tiếp kiểm tra, chăm sóc hệ thống bể nuôi cá tầm. Ảnh: Chiến Thắng

“Lúc tôi bàn chuyện nuôi cá tầm với vợ, cô ấy rất bất ngờ và lo lắng, bởi việc nuôi cá tầm là câu chuyện lần đầu được nói đến ở quê mình”, ông Công nhớ lại.

Vượt qua sự dè dặt, hai vợ chồng hạ quyết tâm. Họ gom góp 100 triệu đồng tiền tiết kiệm, mạnh dạn thế chấp tài sản vay thêm 200 triệu đồng từ ngân hàng để khởi nghiệp.

Cuối năm 2017, 4 bể nuôi cá tầm đầu tiên ứng dụng công nghệ tuần hoàn nước được xây dựng trên diện tích 500 m2. Lứa 1.000 con giống đầu tiên mang theo khát vọng đổi đời của gia đình được thả xuống.

Nuôi cá tầm đòi hỏi nguồn nước phải luân chuyển liên tục, hàm lượng oxy hòa tan cao và nhiệt độ nước luôn ở ngưỡng dưới 22 độ C. Thiếu kinh nghiệm thực chiến, kỹ thuật kiểm soát dịch bệnh, những lứa cá đầu tiên đối mặt rủi ro lớn. Đỉnh điểm là đợt mưa lũ dội xuống, nước suối đục ngầu sặc bùn tràn vào hệ thống khiến cá chết nổi trắng bể. Thiệt hại kinh tế nặng nề tưởng chừng đánh gục ý chí của người nông dân trẻ.

Nguồn nước được dẫn liên tục qua các bể, tạo điều kiện duy trì môi trường nuôi cá. Ảnh: Chiến Thắng

Bám víu vào niềm tin về nguồn nước lạnh nguyên sơ, ông Công quyết định tự mày mò làm lại. Ông nghiên cứu thiết kế lại hệ thống bể nổi, tinh chỉnh công nghệ tuần hoàn nước, bảo đảm nguồn nước cấp vào và xả ra luôn sạch sẽ. Việc tích hợp các màng lọc sinh học, máy sục khí công suất lớn và hệ thống xả tràn tự động giúp cơ sở cách ly hoàn toàn với nước mưa bề mặt, kiểm soát nghiêm ngặt nhiệt độ, chất thải hữu cơ.

Sự kiên trì học hỏi kỹ thuật, tuân thủ quy trình thú y thủy sản dần mang lại quả ngọt. Lứa cá sống sót phát triển mạnh, đạt trọng lượng thương phẩm 2 - 3 kg/con sau 15 đến 18 tháng chăm sóc. Sản lượng 1,5 tấn đầu tiên xuất bán với mức giá 250.000 đồng/kg, mang về lợi nhuận hơn 220 triệu đồng. Cú hích tài chính này tạo đòn bẩy để năm 2018, quy mô thả giống tăng lên 3.000 con, ông thu về hơn 600 triệu đồng lợi nhuận.

Nhận thấy biên độ lợi nhuận khả quan, cơ sở liên tục tái đầu tư. Năm 2020, ông dốc thêm 300 triệu đồng nâng cấp hệ thống lên 10 bể tiêu chuẩn, phân chia rõ ràng khu vực ươm giống, cá nhỡ và cá thương phẩm. Trang trại hiện duy trì thả 6.000 con giống mỗi năm, nuôi gối vụ liên tục. Sản lượng cá tầm xuất chuồng đạt 7 - 9 tấn/năm, mang về lợi nhuận ròng hơn 1 tỷ đồng. Toàn bộ sản lượng đều được thị trường nội tỉnh tiêu thụ hoàn toàn. Quy trình nuôi tuần hoàn khép kín bảo đảm nước xả ra môi trường đạt chuẩn an toàn, không gây ô nhiễm nguồn thủy sinh tự nhiên của khu di tích.

Số hóa đồng ruộng bằng điện thoại thông minh

Bứt phá thành công từ thủy sản, tư duy của người nông dân thế hệ mới tiếp tục thúc đẩy ông Công mở rộng hệ sinh thái kinh tế. Xác định nông nghiệp thông minh là nền tảng chống chịu biến đổi khí hậu, năm 2022, ông lấn sân sang lĩnh vực trồng trọt công nghệ cao. Được sự vận động và đồng hành của chính quyền địa phương, ông rót 250 triệu đồng xây dựng 1.200 m2 nhà màng kính chuyên canh dưa lê lai và dưa chuột bao tử.

Anh Công cùng người thân chăm sóc dưa lê trong khu nhà màng. Ảnh: Chiến Thắng

Nhà màng được thiết kế với khung thép chịu lực, mái vòm lợp nylon chuyên dụng chống tia cực tím, lớp lưới chắn côn trùng bao bọc xung quanh. Điểm đột phá của mô hình nằm ở việc tích hợp công nghệ Internet of Things (IoT). Toàn bộ hệ thống vi khí hậu, tưới tiêu, châm phân được điều khiển và giám sát từ xa thông qua ứng dụng trên điện thoại thông minh (smartphone). Chỉ bằng vài thao tác lướt màn hình, lượng nước, phân bón được định lượng chính xác đến từng gốc cây bất kể ngày đêm.

Chỉ sau 3 tháng xuống giống, lứa dưa đầu tiên cho thu hoạch hơn 3 tấn quả, mang về khoản lãi 100 triệu đồng. Nắm chắc phần thắng nhờ làm chủ công nghệ vi khí hậu, năm 2024, ông tiếp tục đổ vốn 350 triệu đồng xây thêm 1.300 m2 nhà màng. Tổng diện tích nông nghiệp thông minh đạt 2.500 m2.

Việc kiểm soát hoàn toàn vi khí hậu giúp trang trại canh tác liên tục 3 vụ/năm, cắt đứt sự phụ thuộc vào mùa vụ truyền thống. Sản lượng quả đạt 18 - 20 tấn/năm. Sản phẩm đạt chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm, vỏ mỏng, độ ngọt thanh mát, hình thức bắt mắt nhanh chóng chiếm lĩnh phân khúc thị trường cao cấp.

Khách hàng và thương lái chủ động tìm đến tận vườn đặt mua hoặc chốt đơn qua nền tảng trực tuyến. Mô hình bán lẻ trực tiếp (D2C) xóa bỏ hoàn toàn chi phí trung gian. Hai nhà màng kính mang lại lợi nhuận ổn định hơn 400 triệu đồng mỗi năm. Tính tổng hợp chuỗi sinh thái cá tầm và dưa lưới công nghệ cao, gia đình ông Công ghi nhận tổng mức lợi nhuận tích lũy giai đoạn 2020 - 2025 lên tới 5,5 tỷ đồng, thanh toán dứt điểm dư nợ ngân hàng chỉ sau 3 năm khởi nghiệp. Thu nhập bình quân của các thành viên gia đình đạt hơn 23 triệu đồng/tháng.

"Việc chuyển từ canh tác ngoài trời vào nhà màng và ứng dụng smartphone điều khiển vi khí hậu kiểm soát được phần lớn rủi ro. Nếu không dám từ bỏ cách làm nông cũ kỹ, chúng ta sẽ mãi quẩn quanh với cái nghèo”, ông Công chia sẻ.

Kiến tạo sinh kế, lan tỏa tinh thần đổi mới

Giá trị thực sự của một tỷ phú nông dân vượt ra ngoài bảng cân đối kế toán cá nhân. Cơ ngơi của ông Công hiện tạo việc làm thường xuyên cho 4 lao động với mức lương 6 - 8 triệu đồng/tháng, cùng 6 lao động thời vụ thu nhập 260.000 đồng/ngày.

Mang tư duy của một nhà quản trị nông nghiệp, ông chủ động chuyển giao kỹ thuật trồng dưa công nghệ cao cho 15 hộ dân trong xã. Gia đình thực hiện chính sách cung ứng trước cá tầm giống không thu phí ban đầu, hướng dẫn kỹ thuật vận hành bể tuần hoàn, giúp nhiều đồng bào dân tộc thiểu số thiếu vốn tự tin bước vào chuỗi sản xuất hàng hóa. Các hoạt động thiện nguyện, hỗ trợ hộ nghèo được gia đình duy trì đều đặn, góp phần nâng cao đời sống an sinh xã hội địa phương.

Những con cá có thể đạt trọng lượng lớn sau nhiều tháng chăm sóc trong điều kiện nguồn nước lạnh, sạch. Ảnh: Chiến Thắng

Ông Vi Triệu Nhất, Chủ tịch Hội Nông dân xã Trường Hà, nhận định mô hình kinh tế của ông Công là điển hình cho sự chuyển dịch từ sản xuất nhỏ lẻ sang tư duy kinh tế nông nghiệp tuần hoàn, bảo vệ môi trường sinh thái. Các bể nuôi cá tầm được thiết kế hệ thống xả tự động đạt chuẩn, tuyệt đối không gây ô nhiễm nguồn nước đầu nguồn. Việc sẵn sàng chia sẻ rủi ro, cung cấp con giống và kỹ thuật cho bà con xung quanh thực sự tạo ra một cộng đồng làm nông nghiệp tử tế.

Ghi nhận sự nhạy bén trong tư duy kinh tế, ông Ngụy Văn Công liên tiếp nhận Bằng khen của UBND tỉnh Cao Bằng. Sự vinh danh "Nông dân Việt Nam xuất sắc 2025" cấp Trung ương khẳng định bản lĩnh của một người dám nghĩ, dám làm. Hành trình bứt phá từ sự nghèo khó của ông minh chứng sắc bén cho một chân lý: Sức mạnh của nông nghiệp vùng cao không nằm ở việc mở rộng tối đa diện tích, nó nằm ở năng lực tối ưu hóa lợi thế tự nhiên bằng công nghệ và tư duy quản trị rủi ro hiện đại.