Tầm gửi cây gạo: Từ “lộc trời” đến sản phẩm OCOP

Những búi tầm gửi xanh rậm giữa mùa hoa gạo đỏ, nguồn “lộc trời” của người dân Hiền Quan. (Ảnh: Báo Phú Thọ)

Trước đây, tầm gửi cây gạo ở Hiền Quan chủ yếu được bán tươi hoặc phơi khô. Thương lái tìm đến tận nhà, xem cây, hỏi giá rồi mua. Bước ngoặt đến vào năm 2021, khi địa phương triển khai Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) và chọn tầm gửi cây gạo làm sản phẩm đặc trưng.

HTX Dịch vụ thủy lợi Hiền Quan đứng ra thu mua, sơ chế, thiết kế bao bì và phát triển dòng trà thảo mộc. Năm 2022, sản phẩm “Trà thảo mộc tầm gửi cây gạo xã Hiền Quan” được UBND tỉnh công nhận đạt OCOP 3 sao.

Từ cành lá bán ngay tại vườn, tầm gửi đã có bao bì, nhãn mác và tên gọi gắn với vùng đất Hiền Quan. Hiện HTX có ba dòng sản phẩm chính: tầm gửi tươi, tầm gửi khô và trà túi lọc.

Trà tầm gửi cây gạo Hiền Quan, sản phẩm OCOP 3 sao, có hai dạng là trà khô đóng hũ và trà túi lọc.

Năm 2025, dự án tạo lập, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận “Hiền Quan” cho sản phẩm tầm gửi cây gạo được Hội đồng Khoa học tỉnh nghiệm thu. Đây là cơ sở để địa phương nhận diện, quản lý nguồn gốc và quảng bá sản phẩm rộng hơn trên thị trường.

Mô hình này cũng bắt đầu được nơi khác chú ý. Tháng 8/2026, đoàn công tác xã Minh Tân (tỉnh Tuyên Quang) đến Hiền Quan học hỏi kinh nghiệm. Hai bên không chỉ bàn chuyện tầm gửi bán được bao nhiêu tiền, mà trao đổi cả quy trình từ chọn cây chủ, chăm sóc, thu hái đến sơ chế, bảo quản và tổ chức sản xuất.

Tầm gửi sau khi thu hái được phơi khô dưới nắng nhẹ. (Ảnh: Báo Phú Thọ)

Nguồn gốc của sản phẩm OCOP này lại rất mộc mạc. Bà Bùi Thị Tiến về làm dâu ở Hiền Quan từ những năm 1990. Khi đó, gia đình trồng gạo quanh nhà chủ yếu để lấy bóng mát. Tầm gửi tự mọc trên cành, ban đầu không ai để ý. Đến khi có người nơi khác tìm về hỏi mua, gia đình bà mới biết thứ cây sống nhờ ấy có giá trị. Người Hiền Quan vì thế gọi tầm gửi cây gạo là “lộc trời”.

Vườn nhà bà Tiến có 18 cây gạo lớn nhỏ, nhưng mới có 4 cây cho tầm gửi để thu hoạch. “Từ đầu năm đến giờ nhà tôi bán khoảng ba tạ tầm gửi tươi. Giá 500 nghìn đồng một cân, tính ra được khoảng 150 triệu đồng”, bà Tiến cho biết.

Ở thôn 13 Hiền Trung, gia đình ông Nguyễn Văn Thống dành riêng một khu đất trồng hơn 40 cây gạo tía để tầm gửi phát triển. Mỗi năm, gia đình thu khoảng một tấn tầm gửi tươi, mang về hàng trăm triệu đồng.

Trà tầm gửi cây gạo được đóng gói bằng máy tại HTX Dịch vụ thủy lợi Hiền Quan. (Ảnh: Báo Phú Thọ)

Theo bà Nguyễn Thị Định, Giám đốc HTX Dịch vụ thủy lợi Hiền Quan, toàn xã có khoảng 1.000 cây gạo, trong đó gần 400 cây có tầm gửi đang cho khai thác. Cây sinh trưởng tốt có thể cho 2–3 tạ tầm gửi tươi mỗi năm. Giá hiện nay khoảng 500 nghìn đồng/kg tươi và 1,4 triệu đồng/kg khô.

Tầm gửi gạo là loài thực vật ký sinh trên cây gạo trắng hoặc gạo tía, được dùng trong y học cổ truyền. Nhu cầu cao trong khi nguồn nguyên liệu khó nhân rộng nên loại cây này có giá trị kinh tế khá lớn.

Không phải cây gạo nào cũng có tầm gửi. Người dân có thể nhân giống cây gạo hay thử cấy tầm gửi sang cây khác, nhưng kết quả vẫn phụ thuộc nhiều vào tự nhiên. Một cây gạo trồng mới phải mất 6–10 năm mới đủ lớn, và khó nói trước tầm gửi có mọc hay không.

Vì vậy, các gia đình coi những cây gạo có tầm gửi là tài sản đặc biệt. Khi thu hoạch, họ chỉ cắt tỉa từng phần, giữ lại những nhánh khỏe để cây tiếp tục phát triển cho các mùa sau. Khác với vùng chè hay vườn cây ăn quả, vùng nguyên liệu tầm gửi không thể mở rộng tùy ý. Chính sự phụ thuộc vào cây chủ và tự nhiên vừa làm nên giá trị riêng của sản phẩm, vừa buộc người dân phải khai thác thận trọng.

Sản phẩm trà tầm gửi cây gạo được hoàn thiện bao bì, nhãn mác, hướng tới nâng hạng OCOP 4 sao. (Ảnh: Báo Phú Thọ)

Dù đã có sản phẩm OCOP, nhiều khách vẫn thích mua theo cách cũ. Theo bà Định, không ít người đến tận nơi, muốn tận mắt thấy cây gạo và những búi tầm gửi rồi mới đặt mua tại vườn. Vì thế, lượng tầm gửi bán dưới dạng tươi và khô vẫn còn khá lớn.

Điều này cho thấy sức hút của tầm gửi Hiền Quan, nhưng cũng cho thấy dư địa còn bỏ ngỏ. Khi phần lớn sản phẩm vẫn bán dưới dạng nguyên liệu, giá trị từ chế biến sâu và thương hiệu chưa được khai thác hết.

Hiện nay, HTX đang hoàn thiện hồ sơ và xây dựng thương hiệu để nâng trà túi lọc tầm gửi cây gạo từ OCOP 3 sao lên 4 sao. Cùng với đó, HTX sẽ liên kết các hộ có cây gạo mang tầm gửi, quản lý nguồn nguyên liệu, bảo vệ cây gạo tía và tăng tỷ lệ sản phẩm qua chế biến.

Từ món “lộc trời” của vài gia đình, tầm gửi cây gạo Hiền Quan đang dần có chỗ đứng trên thị trường nhờ OCOP. Để “lộc” ấy còn xanh qua nhiều mùa, điều quan trọng không phải là khai thác được bao nhiêu. Quan trọng là giữ được cây chủ, bảo vệ nguồn nguyên liệu và tiếp tục nâng giá trị cho sản phẩm quê hương.