Chè Tán Ma: Từ thức uống bản làng đến khát vọng OCOP

Chè Tán Ma - Di sản trong đời sống người Thái

Từ lâu, chè Tán Ma đã gắn bó với đời sống sinh hoạt của đồng bào Thái ở xã Trung Hạ (Thanh Hóa). Đây là loại chè truyền thống, được sử dụng hằng ngày và làm quà biếu mỗi khi gia đình có khách đến thăm hay ngày lễ, Tết. Trong các bản làng người Thái, chè Tán Ma không chỉ là thức uống mà còn là sản vật đặc trưng của địa phương.

Tại bản Phụn, chè Tán Ma được đánh giá có hương vị riêng biệt so với nhiều loại chè khác trên thị trường. Theo người dân địa phương, đó là nhờ kết hợp giữa điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và quy trình chế biến thủ công được duy trì lâu đời.

Quy trình chế biến thủ công truyền thống

Để giữ trọn vẹn "hồn cốt" của giống chè bản địa, người dân bản Phụn vẫn kiên định với phương thức chế biến thủ công đầy tỉ mỉ, nơi mỗi công đoạn là một cuộc giao thoa giữa con người và thiên nhiên. Hành trình ấy bắt đầu từ khi sương sớm còn đọng trên búp non, người hái phải chọn đúng thời điểm lá còn tươi nhất để đưa về. Thay vì vội vã đưa vào máy móc, những búp chè được cho "nghỉ ngơi" trong bóng râm chừng 30 phút để héo nhẹ tự nhiên.

Sự tinh tế của người nghệ nhân thể hiện rõ nhất qua đôi bàn tay vò chè khéo léo, đủ lực để làm dập lá, đánh thức hương thơm mà không làm nát búp. Điểm độc đáo làm nên bản sắc chè Tán Ma chính là bí quyết "ủ men" bằng chất liệu rừng già: chè sau khi vò được ủ kín trong mo cau hoặc lá dáy rừng hơn một giờ đồng hồ. Chính khoảng lặng này giúp khử đi nhựa chát, thay vào đó là vị dịu dàng và ngọt hậu đặc trưng.

Người dân bản Phụn (xã Trung Hạ, Thanh Hóa) thu hái những búp chè Tán Ma non để chế biến theo phương pháp thủ công truyền thống.

Cuối cùng, mẻ chè được hong khô dưới cái nắng vàng của vùng cao và "ngủ yên" trong những chiếc chum sành, vại đất để giữ hương. Nhờ quy trình kỳ công ấy, chén trà Tán Ma khi rót ra có màu đỏ vàng sóng sánh, hương thơm nhẹ nhàng, uống vào thấy êm ái, không gây cồn ruột hay mất ngủ - một thức uống lành tính và đậm đà như chính tấm lòng người dân bản xứ.

Từ gia dụng đến hàng hóa

Bà Hà Thị Thảo (SN 1969), người dân bản Phụn, cho biết, gia đình bà có những gốc chè đã được trồng từ nhiều năm trước. Trước đây, chè chủ yếu được hái để sử dụng trong gia đình và làm quà biếu. Những năm gần đây, nhu cầu thị trường tăng lên, chè Tán Ma dần trở thành sản phẩm mang lại thu nhập cho các hộ dân.

Theo bà Thảo, các công đoạn làm chè đều thực hiện thủ công, từ hái, vò đến phơi chè. Chất lượng chè phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của người làm, đặc biệt là khâu vò và ủ chè. Chè sau khi chế biến được tiêu thụ ngay trong bản hoặc bán cho khách quen.

Các công đoạn vò, ủ và hong khô chè Tán Ma được thực hiện hoàn toàn thủ công, góp phần tạo nên hương vị đặc trưng của sản phẩm bản địa.

Tương tự, bà Phạm Thị Can (SN 1960), một hộ trồng chè lâu năm tại bản Phụn, cho biết gia đình bà hiện vẫn giữ nhiều gốc chè cổ thụ. Việc hái và sơ chế chè Tán Ma đã trở thành công việc thường nhật. Thu nhập chính của gia đình bà đến từ cây chè, nhất là vào những dịp cao điểm như lễ, Tết.

Hiện giá bán chè Tán Ma khô trên thị trường khoảng 200 nghìn đồng/kg. Sản lượng chè khô sản xuất đến đâu tiêu thụ hết đến đó. Nhiều thời điểm, đặc biệt vào dịp Tết Nguyên đán, sản lượng không đủ đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng.

Hành trình OCOP - Cơ hội và thách thức

Tính đến nay, diện tích trồng chè Tán Ma tại bản Phụn khoảng 4,5 ha. Việc mở rộng diện tích được thực hiện từ năm 2021, gắn với định hướng xây dựng sản phẩm OCOP của địa phương.

Ông Nguyễn Văn Bồi, Phó Chủ tịch UBND xã Trung Hạ, cho biết, chè Tán Ma có mặt ở hầu hết các bản, nhưng tập trung chủ yếu tại bản Phú Xuân và bản Phụn, với tổng diện tích hơn 10ha trên toàn xã. Năm 2025, sản phẩm đã hoàn thiện hồ sơ đăng ký đánh giá, phân hạng OCOP 3 sao. Tuy nhiên, do việc sắp xếp tổ chức bộ máy của chính quyền địa phương, quá trình thẩm định hồ sơ tạm thời chưa hoàn tất.

Hiện nay, UBND xã Trung Hạ đang chỉ đạo Phòng Kinh tế - Hạ tầng phối hợp với đơn vị tư vấn tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, quy trình thẩm định để sớm trình cấp có thẩm quyền xem xét, công nhận chè Tán Ma Mường Trự là sản phẩm OCOP 3 sao.

Ông Bồi cho biết thêm, việc được công nhận OCOP sẽ giúp sản phẩm có chứng nhận chất lượng, tạo niềm tin với người tiêu dùng. Đồng thời, đây là điều kiện để tham giacác hội chợ OCOP, tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại và mở rộng thị trường. "Chúng tôi cũng đang học hỏi từ mô hình muối gia vị hương rừng - sản phẩm OCOP 3 sao của địa phương đã tiêu thụ tốt trên thị trường. Chè Tán Ma có tiềm năng không kém, chỉ cần định hướng đúng", ông Bồi nhấn mạnh.

Chè Tán Ma Mường Trự được kỳ vọng sớm đạt chứng nhận OCOP 3 sao, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị kinh tế cho đồng bào vùng cao.

Cánh cửa mở ra thị trường lớn

Theo lãnh đạo địa phương, chè Tán Ma được công nhận OCOP sẽ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, tạo uy tín thương hiệu thông qua chứng nhận chất lượng, nguồn gốc xuất xứ và câu chuyện văn hóa bản địa. Đây cũng là cơ sở để mở rộng thị trường tiêu thụ, tăng khả năng tiếp cận người tiêu dùng và nâng cao thu nhập cho người dân.

Thực tế tại địa phương cho thấy, một số sản phẩm OCOP 3 sao đã được công nhận như muối gia vị hương rừng hiện tiêu thụ tốt trên thị trường, mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt cho người dân. Đây là tiền đề để địa phương tiếp tục thúc đẩy phát triển các sản phẩm OCOP từ lợi thế bản địa, trong đó có chè Tán Ma.

Với việc giữ nguyên phương thức chế biến thủ công, gắn sản xuất với vùng nguyên liệu và câu chuyện văn hóa của đồng bào Thái, chè Tán Ma được kỳ vọng sẽ trở thành sản phẩm OCOP tiêu biểu của xã Trung Hạ, góp phần phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững.

Hành trình từ thức uống bản làng đến sản phẩm OCOP của chè Tán Ma là minh chứng cho việc "giữ gốc, làm mới" - giữ nguyên bản sắc văn hóa, quy trình truyền thống, nhưng đổi mới trong cách tiếp cận thị trường và xây dựng thương hiệu. Khi danh hiệu OCOP được trao, đó sẽ không chỉ là niềm tự hào của người dân Trung Hạ, mà còn là động lực để những sản phẩm bản địa khác tiếp bước, khẳng định giá trị văn hóa vật chất trong thời đại mới.