Phú Thọ và bài toán nông nghiệp tuần hoàn: 'Không thể làm theo phong trào'

Mỗi năm, gần 2–3 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp của tỉnh Phú Thọ bị bỏ lãng phí. Lượng phân bón hóa học sử dụng bình quân lên tới 770 kg/ha — cao hơn 37,5% so với mức trung bình cả nước. Khoảng 25–30% chất thải chăn nuôi vẫn chưa được xử lý triệt để, âm thầm ô nhiễm kênh mương nội đồng qua từng mùa vụ.

Đó là bức tranh thực trạng mà tỉnh Phú Thọ — vừa hợp nhất từ ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình — buộc phải đối mặt, ngay khi ra mắt Đề án phát triển nông nghiệp tuần hoàn tích hợp đa giá trị giai đoạn 2026–2030.

Ông Hà Văn Thắng, Chủ tịch Hội đồng DN Nông nghiệp Việt Nam (VCAC), kiêm Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học Kỹ thuật tỉnh Phú Thọ — người trực tiếp thực hiện tư vấn phản biện độc lập đề án — không ngần ngại chỉ ra cả điểm sáng lẫn những khoảng trống đáng lo trong bản kế hoạch mang nhiều kỳ vọng này.

Nền tảng tốt, nhưng vẫn còn manh mún và tự phát

Chủ tịch Hội đồng doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam (VCAC) Hà Văn Thắng — Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học Kỹ thuật tỉnh Phú Thọ (ảnh nhân vật cung cấp).

- Thưa ông, với tư cách là chuyên gia phản biện, ông đánh giá tổng thể Phú Thọ đang đứng ở đâu trên hành trình chuyển đổi sang nông nghiệp tuần hoàn?

Ông Hà Văn Thắng: Phải nói thẳng rằng: chuyển đổi sang mô hình sản xuất tuần hoàn tại Phú Thọ không còn là câu chuyện của tương lai hay một lựa chọn mang tính khuyến khích. Đây là yêu cầu bắt buộc xuất phát từ thực tiễn — từ áp lực môi trường, từ đòi hỏi của thị trường và từ hệ quả tất yếu của quá trình thâm canh kéo dài.

Tuy nhiên, nhìn lại giai đoạn 2021–2025, tôi thừa nhận Phú Thọ đã tạo dựng được một nền tảng khá vững. Đến cuối năm 2025, toàn tỉnh có 696 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, trong đó 6 sản phẩm đạt 5 sao. Hơn 219 chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn đang vận hành với sự tham gia của hàng trăm hợp tác xã và doanh nghiệp — những chuỗi liên kết này đang giúp tăng giá trị sản phẩm từ 15 đến 20% so với sản xuất đơn lẻ. Cùng với 1.142 hợp tác xã và 1.119 trang trại đang hoạt động, đây là lực lượng nòng cốt để triển khai các mô hình tuần hoàn theo quy mô.

Nhưng tôi cũng phải nói thẳng: gần 48,5% đơn vị hành chính cấp xã chưa có mô hình nông nghiệp tuần hoàn chính thức. Những gì đang diễn ra phần lớn còn mang tính tự phát, manh mún, thiếu liên kết chuỗi. Đó là khoảng trống mà đề án lần này phải lấp đầy.

- Đề án đặt trọng tâm vào xử lý và tái sử dụng phụ phẩm — một hướng đi nhiều tỉnh đã nói nhưng ít nơi làm được bài bản. Ông nhìn nhận thế nào?

Ông Hà Văn Thắng: Đây vừa là cơ hội kinh tế cực kỳ lớn, vừa là thách thức về tư duy. Mỗi năm hoạt động trồng trọt phát sinh 2–3 triệu tấn phụ phẩm, trong khi hiệu quả thu gom và tái sử dụng còn rất thấp. Vấn đề cốt lõi không nằm ở thiếu công nghệ — mà nằm ở chỗ người nông dân vẫn nhìn phụ phẩm như "chất thải cần xử lý", chứ chưa coi đó là "tài nguyên trong vòng khép kín". Khi thay đổi được tư duy đó, toàn bộ kinh tế học của mô hình tuần hoàn sẽ trở nên rõ ràng. Các mô hình thực tiễn tại Tây Nguyên và Tây Bắc đã chứng minh chu trình sản xuất khép kín có thể giảm tới 40% chi phí đầu vào so với canh tác truyền thống.

Bưởi, chè, cam Phú Thọ — từ nông sản thành trải nghiệm

Nông dân Phú Thọ chăm sóc vườn cam theo hướng hữu cơ, minh chứng cho xu hướng sản xuất gắn với giá trị bền vững và du lịch nông nghiệp.

- Điểm mới nổi bật trong đề án lần này là tích hợp du lịch nông nghiệp vào chuỗi giá trị. Ông có tin đây là hướng đi thực tế không, hay lại là thêm một mục tiêu đẹp trên giấy?

Ông Hà Văn Thắng: Hướng đi đúng — nhưng phải làm bài bản, không thể làm theo kiểu phong trào. Tôi muốn nhắc tới mô hình đồi chè Long Cốc, nơi kết hợp sản xuất chè đặc sản với tham quan cảnh quan và trải nghiệm văn hóa đồng bào Mường. Đây là hình mẫu điển hình của tích hợp đa giá trị: kinh tế, văn hóa và sinh thái cùng hiện diện trong một sản phẩm.

Hay như bưởi Đoan Hùng — một trong số ít nông sản Việt Nam được cấp chỉ dẫn địa lý và ba lần vinh danh Thương hiệu Vàng nông nghiệp Việt Nam, có khả năng xuất khẩu sang EU và Hoa Kỳ. Cam Cao Phong đang có mặt tại Big C, VinMart và đã được xuất khẩu sang Vương quốc Anh. Những sản phẩm này hoàn toàn có thể trở thành "mỏ neo" cho các tuyến du lịch nông nghiệp trải nghiệm chất lượng cao, nếu hạ tầng giao thông, dịch vụ lưu trú và năng lực tổ chức cộng đồng được đầu tư đúng mức.

Đề án đặt mục tiêu hình thành ít nhất 15 mô hình du lịch nông nghiệp nông thôn và tăng doanh thu từ du lịch nông nghiệp bình quân 10%/năm. Tôi cho rằng đây là những con số hoàn toàn có cơ sở — với điều kiện không được làm ẩu.

Khoảng trống trong chỉ tiêu định lượng và KPI giám sát

Mô hình chăn nuôi kết hợp đồng cỏ sinh thái – nền tảng quan trọng để hình thành chu trình tuần hoàn trong nông nghiệp Phú Thọ.

- Tổng kinh phí dự kiến gần 881 tỷ đồng, trong đó chỉ 284 tỷ là ngân sách nhà nước — ông đánh giá cơ cấu tài chính này có khả thi không?

Ông Hồ Văn Thắng: Tỷ lệ phụ thuộc vào nguồn vốn xã hội hóa — gần 597 tỷ đồng — là khá cao. Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy nguồn vốn này rất khó thu hút nếu thiếu các cơ chế cụ thể và đủ hấp dẫn. Trong kiến nghị của tôi, tôi đặc biệt nhấn mạnh việc cần nghiên cứu áp dụng mô hình đối tác công–tư (PPP) trong xây dựng các khu nông nghiệp công nghệ cao tuần hoàn và khu chế biến sâu; đồng thời bổ sung giải pháp hỗ trợ tín dụng lãi suất thấp và bảo hiểm nông nghiệp cho các dự án tuần hoàn, hữu cơ. Không thể yêu cầu nông dân chuyển đổi mô hình — với chi phí đầu tư ban đầu lớn — mà không có công cụ tài chính hỗ trợ phù hợp.

- Cuối cùng, theo ông, điều kiện tiên quyết để đề án này không trở thành "kế hoạch trên giấy" là gì?

Ông Hà Văn Thắng: Điều tôi lo nhất sau khi nghiên cứu kỹ đề án, chính là sự thiếu vắng hệ thống chỉ tiêu định lượng cụ thể và bộ KPI giám sát minh bạch. Không thể đánh giá tiến độ thực hiện nếu không có các mốc đo lường rõ ràng: bao nhiêu phần trăm diện tích đạt chuẩn hữu cơ vào năm nào; bao nhiêu chuỗi giá trị hoàn chỉnh được hình thành; bao nhiêu sản phẩm OCOP được nâng hạng từ 3 sao lên 4–5 sao.

Bên cạnh đó, tôi đặc biệt nhấn mạnh yếu tố con người. Số lượng chuyên gia kỹ thuật am hiểu mô hình tuần hoàn — từ nuôi trùn quế, vi sinh phân compost đến sản xuất hữu cơ — hiện còn rất hạn chế. Kiến thức phải đi vào ruộng đồng, không chỉ nằm trong tài liệu tập huấn.

Còn một rủi ro tổ chức mà tôi luôn nhắc: đề án có sự tham gia của nhiều ngành — Nông nghiệp, Du lịch, Công Thương, Khoa học Công nghệ, Tài chính... Nếu thiếu cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ và đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng, rất dễ rơi vào tình trạng "mỗi ngành làm một mảnh", không tạo thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Đó mới là điều đáng lo hơn bất kỳ con số ngân sách nào.

Xin trân trọng cảm ơn ông!