Chỉ dẫn địa lý và OCOP nâng tầm nông sản Việt

Chỉ dẫn địa lý được ví như "tấm hộ chiếu" của nông sản. Công cụ này khẳng định nguồn gốc, danh tiếng và đặc thù của sản phẩm. Người tiêu dùng nhờ đó thêm tin tưởng, còn sản phẩm có cơ sở nâng giá trị thương mại.

Thực tế đã chứng minh hiệu quả. Mật ong bạc hà Mèo Vạc tăng giá trị khoảng gấp đôi. Cam Cao Phong và cam Vinh tăng hơn 50%. Bưởi Phúc Trạch và nước mắm Phú Quốc tăng khoảng 30 đến 50%. Cả nước hiện có khoảng 130 chỉ dẫn địa lý, tập trung ở nhóm trái cây, thủy sản và dược liệu. Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi còn nhiều dư địa phát triển.

Cam Cao Phong - trái cây đặc sản của tỉnh Hoà Bình đã được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý.

Bảo hộ mới chỉ là bước khởi đầu. Chỉ dẫn địa lý không phải "đũa thần" giúp sản phẩm tự có thương hiệu mạnh hay bán được giá cao. Việc bảo hộ tạo cơ sở pháp lý và lợi thế về nguồn gốc. Giá trị thực chỉ hình thành khi sản phẩm đáp ứng yêu cầu của thị trường. Địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân cần đầu tư cho chất lượng, tổ chức sản xuất, thương hiệu và xúc tiến thương mại.

OCOP là hướng đi bổ trợ hiệu quả. Thái Nguyên hiện có 598 sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao, gồm 13 sản phẩm 5 sao cấp quốc gia. Riêng chè Thái Nguyên có 193 sản phẩm đạt chuẩn. Tỉnh dự kiến có 618 sản phẩm vào cuối năm 2026 và 675 sản phẩm vào năm 2030, trong đó ít nhất 15 sản phẩm đạt 5 sao. Chương trình OCOP hướng tới nâng cao chất lượng, tăng giá trị kinh tế và hình thành chuỗi sản xuất bền vững. Chuỗi này gắn với lợi thế đặc thù của từng địa phương.

Việc bảo hộ sở hữu trí tuệ giúp nông sản địa phương cạnh tranh tốt hơn. Nó cũng tạo động lực đổi mới sáng tạo trong sản xuất và kinh doanh. Chỉ dẫn địa lý giúp hợp tác xã chuẩn hóa sản phẩm. Hợp tác xã có cơ sở đầu tư bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu.

Chè Thái Nguyên hiện có 193 sản phẩm đạt chuẩn

Vẫn còn những điểm nghẽn lớn. Năng lực tổ chức sản xuất và tiếp cận thị trường còn hạn chế, nhất là ở miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nhiều sản phẩm vẫn ở dạng tươi sống hoặc chế biến thô. Quy mô sản xuất nhỏ, chất lượng và sản lượng chưa ổn định. Mở rộng sản xuất thiếu kiểm soát có thể làm loãng vùng được bảo hộ. Nguồn cung cũng có thể vượt nhu cầu thị trường. Bên cạnh đó, chỉ dẫn địa lý chưa gắn chặt với thương hiệu của doanh nghiệp và hợp tác xã. Bao bì, nhãn mác và câu chuyện sản phẩm chưa được đầu tư tương xứng. Người tiêu dùng vì vậy khó nhận biết và ghi nhớ nét khác biệt.

Các chủ thể cần xác định rõ thị trường và nhóm khách hàng mục tiêu. Từ đó họ tổ chức sản xuất sát nhu cầu thực tế. Chất lượng và sản lượng phải ổn định. Doanh nghiệp đầu tư cho bao bì, nhận diện thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và câu chuyện sản phẩm. Hoạt động xúc tiến thương mại cần duy trì lâu dài. Năng lực tiếp cận kênh phân phối hiện đại, thương mại điện tử, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo cũng rất quan trọng.

Cơ quan quản lý đề xuất lồng ghép chỉ dẫn địa lý với chương trình OCOP và các chương trình mục tiêu quốc gia. Sự hỗ trợ cần xuyên suốt từ vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn, chất lượng, bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc đến xúc tiến và tiếp cận thị trường. Mỗi địa phương xây dựng phương thức quản lý phù hợp với từng sản phẩm, vùng sản xuất và thị trường. Ngành chức năng hỗ trợ đưa các sản phẩm đủ điều kiện vào chương trình xúc tiến thương mại trong nước và quốc tế.

Chỉ dẫn địa lý là thương hiệu cộng đồng của nông sản địa phương. OCOP phát triển sản phẩm đặc trưng vùng miền có giá trị văn hóa và kinh tế cao. Hai yếu tố kết hợp tạo sự cộng hưởng. Nông sản Việt nhờ đó nâng năng lực cạnh tranh, gia tăng giá trị và phát triển bền vững.