Đặc sản vùng cao mở đường ra thị trường quốc tế

Miến dong Tài Hoan là một ví dụ về cách một sản phẩm gắn với nghề truyền thống của đồng bào Tày, Nùng được tổ chức lại để bước vào thị trường quốc tế.

Hợp tác xã Miến dong Tài Hoan đã xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 70ha, liên kết với khoảng 700 hộ dân, đầu tư nhà xưởng, máy móc và kiểm soát các khâu trong quá trình sản xuất. Sản phẩm miến dong Tài Hoan được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia năm 2021 và được công nhận lại năm 2024.

Sản phẩm miến dong Tài Hoan được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.

Hành trình xuất khẩu bắt đầu với thị trường Cộng hòa Séc. Theo thông tin được chia sẻ tại tọa đàm “Đưa đặc sản vùng cao vươn ra thế giới - Từ lợi thế bản địa đến thương hiệu quốc tế”, lô hàng đầu tiên có khối lượng 5,3 tấn. Sau đó, miến dong Tài Hoan tiếp tục tiếp cận Mỹ, Australia và Hàn Quốc; tổng lượng xuất khẩu đến nay được đơn vị thông tin là hơn 40 tấn.

Để hoàn tất một đơn hàng xuất khẩu, hợp tác xã phải mất hơn một năm cho các công việc như gửi mẫu kiểm nghiệm, kiểm tra dư lượng, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và thực hiện thủ tục xuất nhập khẩu. Những yêu cầu này cho thấy khoảng cách giữa một sản phẩm được người tiêu dùng trong nước biết đến và một sản phẩm có thể đáp ứng thị trường quốc tế.

Với miến dong Tài Hoan, OCOP 5 sao là một phần trong quá trình xây dựng thương hiệu. Tuy nhiên, để hàng hóa đi xa, chủ thể vẫn phải duy trì chất lượng, kiểm soát nguyên liệu và đáp ứng những yêu cầu cụ thể của từng thị trường.

Tại tọa đàm “Đưa đặc sản vùng cao vươn ra thế giới - Từ lợi thế bản địa đến thương hiệu quốc tế” ngày 14/9, các chuyên gia cho rằng sản phẩm của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi có nhiều lợi thế về điều kiện tự nhiên, nguồn nguyên liệu, tri thức bản địa và giá trị văn hóa.

Ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp, cho rằng những yếu tố này có thể tạo khác biệt cho sản phẩm nếu được tổ chức sản xuất phù hợp.

Trường hợp miến dong Tài Hoan cho thấy rõ quá trình chuyển đổi đó. Cây dong riềng và nghề làm miến vốn gắn với đời sống địa phương, nhưng để trở thành hàng hóa xuất khẩu, sản phẩm phải được đặt trong một chuỗi sản xuất có vùng nguyên liệu, quy trình chế biến, kiểm soát chất lượng và hệ thống bao bì, nhãn mác phù hợp.

Một hướng khác được nhắc đến tại tọa đàm là trà Shan tuyết của Công ty Chè và Đặc sản Tây Bắc, tỉnh Sơn La. Những cây chè cổ thụ gắn với điều kiện tự nhiên và đời sống của đồng bào có thể tạo lợi thế ở các phân khúc sản phẩm đặc sản, quà tặng hoặc hàng hóa có giá trị cao nếu được định vị phù hợp.

Những trường hợp này cho thấy câu chuyện văn hóa hay lợi thế tự nhiên chỉ là điểm xuất phát. Khi bước vào thị trường quốc tế, sản phẩm cần chứng minh được chất lượng, nguồn gốc và khả năng cung ứng.

Đối với nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ, xuất khẩu không chỉ là tìm được một đối tác mua hàng. Các chủ thể còn phải chuẩn bị về vốn, công nghệ, nhân lực, thông tin thị trường, tiêu chuẩn sản phẩm và khả năng duy trì nguồn cung.

Ông Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, cho rằng điểm nghẽn của nhiều doanh nghiệp có sản phẩm tốt nằm ở tổ chức sản xuất, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và hệ thống phân phối quốc tế.

Theo ông Nam, những lợi thế về giống, điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất hay văn hóa chỉ trở thành giá trị thương mại khi được chuyển thành quy trình có thể kiểm soát, đo lường và chứng minh.

Với nhóm doanh nghiệp và hợp tác xã chưa có nhiều kinh nghiệm xuất khẩu, việc hỗ trợ cũng cần được phân theo mức độ sẵn sàng. Những đơn vị đã đáp ứng tiêu chuẩn có thể tập trung kết nối thị trường; nhóm mới đáp ứng các yêu cầu cơ bản cần tiếp tục nâng chuẩn; những đơn vị chưa sẵn sàng cần có lộ trình hoàn thiện về sản xuất, chất lượng và quản trị.

Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế. Một sản phẩm có nguồn gốc đặc biệt nhưng không duy trì được chất lượng hoặc không bảo đảm nguồn cung ổn định sẽ khó xây dựng thị trường lâu dài.

Hoạt động xúc tiến thương mại những năm gần đây đã tạo thêm cơ hội để các sản phẩm OCOP tiếp xúc với người mua và đối tác quốc tế.

Năm 2024, Không gian OCOP Việt Nam lần đầu được tổ chức tại Hội chợ thủ công mỹ nghệ quốc tế AF-L'ARTIGIANO IN FIERA ở Milan, Italia. Gần 100 sản phẩm OCOP và sản phẩm thủ công mỹ nghệ có tiềm năng xuất khẩu được giới thiệu tới khách tham quan, doanh nghiệp phân phối và người tiêu dùng châu Âu. Hoạt động này nhằm quảng bá sản phẩm, tiếp nhận phản hồi thị trường và tìm kiếm cơ hội hợp tác thương mại tại Italia và châu Âu.

Theo ông Nguyễn Minh Tiến, các chương trình OCOP và sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu đã góp phần cải thiện chất lượng, mẫu mã, bao bì và khả năng thương mại hóa của nhiều đặc sản địa phương.

Đáng chú ý, ngày 6/4/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 626/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Vươn ra thị trường quốc tế giai đoạn 2026–2030, gọi tắt là GoGlobal. Chương trình đặt trọng tâm vào việc nâng cao năng lực kinh doanh quốc tế, cung cấp thông tin thị trường, đào tạo về tiêu chuẩn và pháp luật quốc tế, kết nối doanh nghiệp với đối tác nước ngoài và phát triển các hoạt động xúc tiến theo từng ngành hàng, thị trường.

Miến dong Tài Hoan từ sản phẩm truyền thống của đồng bào Tày, Nùng vươn ra thị trường nước ngoài.

Với đặc sản vùng cao, cách làm này mở thêm không gian để sản phẩm được giới thiệu cùng câu chuyện về vùng nguyên liệu, văn hóa và người sản xuất. Tuy nhiên, câu chuyện chỉ tạo được giá trị lâu dài khi đi cùng chất lượng ổn định, nguồn gốc rõ ràng và khả năng đáp ứng đơn hàng.

Từ miến dong Tài Hoan đến những sản phẩm trà, cà phê và nông sản chế biến, hành trình ra thị trường quốc tế đang đặt ra cùng một yêu cầu: lợi thế địa phương phải được chuyển thành năng lực sản xuất và thương hiệu có khả năng cạnh tranh.

Khi sản phẩm bán được ở thị trường rộng hơn, giá trị tạo ra cũng có thể quay trở lại vùng nguyên liệu thông qua liên kết sản xuất, việc làm và thu nhập cho người dân. Đây là phần quan trọng trong câu chuyện hội nhập của đặc sản vùng cao: đưa sản phẩm đi xa nhưng vẫn giữ được giá trị ở nơi sản phẩm được làm ra.