Nông sản Mộc Châu tìm chỗ đứng bằng chất lượng

Từ cách làm cũ đến một nhịp sản xuất mới

Cao nguyên Mộc Châu vốn được thiên nhiên ưu đãi với khí hậu mát mẻ, đất đai phù hợp cho nhiều loại cây trồng đặc trưng. Chè, rau an toàn, cây ăn quả ôn đới, mận hậu, nho, cùng ngành chăn nuôi bò sữa... từ lâu đã tạo nên diện mạo riêng cho vùng đất này. Tuy vậy, lợi thế tự nhiên không đồng nghĩa với giá trị kinh tế tự đến. Thị trường ngày càng yêu cầu khắt khe về chất lượng, an toàn thực phẩm, nguồn gốc sản phẩm, nên cách sản xuất nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm dần bộc lộ những giới hạn. Trong quá trình ấy, các HTX đang trở thành một mắt xích quan trọng, đưa người nông dân từ sản xuất theo kinh nghiệm sang làm nông nghiệp theo quy trình, tiêu chuẩn và nhu cầu thị trường.

Tại phường Mộc Sơn, câu chuyện của HTX rau an toàn Tự Nhiên là một ví dụ. Năm 2013, từ sự liên kết của các hội viên phụ nữ tổ dân phố Tự Nhiên, HTX được thành lập với 38 thành viên, diện tích sản xuất rau ban đầu là 15ha theo quy trình VietGAP. Từng công đoạn sản xuất được ghi chép, từ nguồn giống, quá trình chăm sóc đến việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo nguyên tắc “4 đúng” và tuân thủ thời gian cách ly. Không còn dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm, người nông dân bắt đầu lưu lại từng công đoạn để kiểm soát chất lượng sản phẩm từ ruộng đến thị trường.

Người lao động của HTX Rau an toàn Tự Nhiên, phường Mộc Sơn (Sơn La) chăm sóc rau trồng trong nhà lưới.

Chưa dừng ở VietGAP, năm 2019, HTX được hỗ trợ triển khai sản xuất rau theo hướng hữu cơ. Sau 2 năm áp dụng quy trình canh tác mới, HTX tiếp tục xây dựng thương hiệu và tem nhãn sản phẩm. Hệ thống truy xuất nguồn gốc cũng được hoàn thiện. Năm 2021, HTX được cấp giấy chứng nhận sản xuất hữu cơ cho 5 ha rau.

Bà Nguyễn Thị Luyến, Giám đốc HTX rau an toàn Tự Nhiên cho biết: “Việc chuyển đổi sang quy trình sản xuất mới không chỉ giúp HTX kiểm soát tốt hơn chất lượng sản phẩm mà còn mở thêm cơ hội tiếp cận những thị trường mới. Đây cũng là điều kiện để nông sản của các thành viên có đầu ra ổn định hơn”.

Từ vài chục thành viên ban đầu, HTX rau an toàn Tự Nhiên nay đã có 40 người cùng làm. Những luống rau được mở rộng trên hơn 25ha đất với 32 loại rau, củ, quả lần lượt được đưa vào canh tác. Mỗi năm, gần 1.000 tấn nông sản rời khỏi những thửa ruộng ấy, theo các chuyến xe về Hà Nội và nhiều tỉnh, thành phố. Những luống rau ở cao nguyên xanh đã bước vào những kệ hàng lớn, tìm đến những người tiêu dùng ở cách Mộc Châu hàng trăm cây số.

Ở đây, giá trị của một luống rau không còn chỉ được tính bằng số cân thu hoạch. Phía sau sản phẩm là quy trình, tiêu chuẩn, thương hiệu và niềm tin của người tiêu dùng. Tại phường Vân Sơn, HTX Dịch vụ Phát triển Nông nghiệp 19/5 cũng đang đi theo hướng ấy.

Thành lập từ năm 2000, HTX khi ấy chỉ có 13 thành viên. Qua từng năm, HTX dành nguồn lực đầu tư cho sản xuất. Những chiếc máy cày, máy phay đất, máy phun, máy cắt, máy gieo hạt lần lượt được đưa vào đồng ruộng. Hệ thống tưới tiêu chìm, nhà lưới và kho lạnh cũng được đầu tư. Nhờ vậy, nhiều phần việc vốn cần đến sức người nay đã có máy móc hỗ trợ. Việc chăm sóc cây trồng cũng chủ động và thuận lợi hơn. Khoa học kỹ thuật dần trở thành một phần trong công việc thường ngày của người làm nông.

HTX Dịch vụ Phát triển Nông nghiệp 19/5 hiện giờ đã có 55 thành viên, đồng thời liên kết với hơn 200 hộ dân. Song song với cung cấp đầu vào hay tiêu thụ sản phẩm, HTX còn hướng dẫn các hộ đưa giống mới vào sản xuất, áp dụng quy trình kỹ thuật và từng bước hình thành vùng sản xuất hàng hóa.

Ông Trần Văn Thi, thành viên HTX Dịch vụ Phát triển Nông nghiệp 19/5 cho biết: “Những ngày đầu tham gia HTX, chúng tôi được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn rất kỹ. Từ những thao tác cơ bản nhất đến quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, mọi người đều được cầm tay chỉ việc. Trước đây, làm nông chúng tôi thường nghĩ năng suất cao là quan trọng nhất. Bây giờ thì khác. Chúng tôi phải quan tâm đến chất lượng sản phẩm và yêu cầu của thị trường. Nhờ thay đổi cách làm, gia đình tôi và nhiều hộ liên kết có nguồn thu ổn định hơn”.

Nối dài hành trình của nông sản

Nếu sản xuất theo tiêu chuẩn giúp nông sản bước qua cánh cửa thị trường thì chế biến lại mở thêm một cánh cửa khác: kéo dài vòng đời và nâng giá trị sản phẩm. Đây cũng là hướng đi được nhiều HTX ở Mộc Châu lựa chọn.

Ở phường Thảo Nguyên, thay vì chỉ tiêu thụ quả tươi trong mùa thu hoạch, HTX Nông nghiệp Quyết Thanh đầu tư nhà xưởng, máy móc để chế biến sâu. Với công suất khoảng 5 tấn quả tươi/ngày, các loại hoa quả được sấy dẻo, sấy khô bằng quy trình hiện đại, ứng dụng công nghệ Ozone và sấy lạnh nhằm giữ hương vị, màu sắc và hàm lượng dinh dưỡng của nguyên liệu.

HTX Nông nghiệp Quyết Thanh, phường Thảo Nguyên (Sơn La) chế biến mận sấy dẻo.

Từ những loại quả đặc trưng của cao nguyên, HTX tạo ra những sản phẩm có thể lưu thông trên thị trường quanh năm, giảm áp lực tiêu thụ trong thời điểm chính vụ. Hiện HTX có 5 sản phẩm OCOP, trong đó 4 sản phẩm đạt 4 sao và 1 sản phẩm đạt 3 sao.

Cùng với chế biến, nhiều HTX còn tìm cách đưa nông sản đến gần người tiêu dùng thông qua du lịch trải nghiệm. Đơn cử như HTX Du lịch nông nghiệp Bon Bon, hơn 4ha cây ăn quả vừa là vùng sản xuất, vừa trở thành không gian trải nghiệm. Du khách có thể trực tiếp tham quan vườn, tìm hiểu quá trình chăm sóc, thu hái và thưởng thức sản phẩm ngay tại nơi sản xuất.

Bon Bon Farm, phường Mộc Châu (Sơn La) trồng cây cà chua trong nhà lưới theo hướng hữu cơ.

Anh Lại Tuấn Việt, quản lý Bon Bon Farm cho rằng, sự kết hợp giữa nông nghiệp và du lịch giúp sản phẩm không còn đơn thuần là một món hàng được đặt trên kệ. Người tiêu dùng có thể nhìn thấy nơi nó được tạo ra, hiểu về người làm ra nó và mang theo cả trải nghiệm sau chuyến đi.

HTX trở thành “bệ đỡ” cho nông dân

Đằng sau những thay đổi ấy là sự lớn mạnh của khu vực kinh tế tập thể trên cao nguyên Mộc Châu. Hiện khu vực này có khoảng 140 HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, du lịch, với hơn 1.200 thành viên và tạo việc làm thường xuyên cho trên 1.500 lao động.

Để các HTX phát triển theo hướng thực chất, chính quyền địa phương đang tập trung hỗ trợ mở rộng quy mô, chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao năng lực quản trị, xúc tiến thương mại và kết nối thị trường. Mục tiêu không chỉ dừng ở việc tạo ra sản phẩm mà từng bước hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ.

Bà Nguyễn Thị Hoa, Chủ tịch UBND phường Mộc Châu (Sơn La) cho biết: “Phường Mộc Châu hiện có 22 HTX nông nghiệp hoạt động. Địa phương luôn khuyến khích các HTX nâng cao năng lực quản trị, mạnh dạn đổi mới, tập trung vào những sản phẩm là thế mạnh. Đồng thời, tăng cường cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm”.

Với HTX Nông sản sạch Mộc Châu, những lần tham gia hội chợ, triển lãm tại nhiều địa phương không chỉ đơn thuần là dịp bán hàng. Đó là cơ hội để HTX quan sát thị trường, học hỏi cách làm, tìm kiếm đối tác và đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng.

Nho hạ đen được trồng theo hướng hữu cơ tại Vườn Bác Thuỷ, phường Mộc Châu (Sơn La).

Ông Nguyễn Xuân Văn, Giám đốc HTX Nông sản sạch Mộc Châu chia sẻ: “Cấp ủy, chính quyền địa phương đã đồng hành và tạo nhiều điều kiện cho HTX. Nhờ vậy, chúng tôi có thêm cơ hội tham gia các hội chợ, triển lãm để quảng bá sản phẩm. Qua những hoạt động này, HTX cũng gặp gỡ được nhiều đơn vị cùng lĩnh vực và tìm thêm những thị trường mới.”

Một quy trình sản xuất được làm chặt chẽ hơn. Một vùng rau được chuẩn hóa. Một mùa quả được đưa vào chế biến thay vì bán hết trong vài ngày. Một khu vườn mở cửa đón khách. Từng thay đổi đang tạo nên một cách làm nông nghiệp mới tại Mộc Châu. Ở đó, đất vẫn là điểm khởi đầu. Khí hậu vẫn là lợi thế. Nhưng giá trị của nông sản không còn chỉ được tính từ những gì thu hái được trên đồng ruộng.