“Đánh thức” danh tính cây di sản giữa mây núi Tây Bắc

Những thân cây dáng khẳng khiu, phủ lớp địa y xám bạc, có cành vươn dài đón nắng, ôm lấy những chồi non trắng mịn như phủ tuyết. Được sự chăm chút từ bàn tay người Mông ở vùng cao này, những búp non ấy đã trở thành thứ trà có hương vị đặc trưng: đậm đà, thanh khiết, phảng phất mùi của núi rừng.

Giờ đây, thứ đặc sản được gìn giữ qua bao đời đã được định danh bằng chỉ dẫn địa lý “Tủa Chùa” (tỉnh Điện Biên), mở ra hành trình mới cho một thương hiệu trà mang bản sắc riêng của vùng Tây Bắc.

Hương trà trong sương trắng

Chè Shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa khi pha có màu vàng óng đặc trưng.

Trên mảnh đất Điện Biên, thiên nhiên đã ưu ái dành cho các xã Sín Chải, Sính Phình khí hậu mát lạnh quanh năm. Đây cũng là điều kiện lý tưởng để giống chè Shan tuyết cổ thụ bén rễ, lớn lên và sinh trưởng. Ở độ cao ấy, mỗi búp chè đều to, phủ lớp lông tơ trắng ngần, khiến người dân quen miệng gọi là “chè tuyết”.

Mùa đông đến, giữa sương muối và gió rét, những thân chè cổ vẫn bám chắc trên vách đá vẫn kiên cường chống chọi với thời tiết khắc nghiệt. Rồi khi mưa xuân về, nắng nhẹ rải xuống các sườn núi, cây chè hồi sinh mạnh mẽ, đâm chồi và báo hiệu một mùa thu hái mới.

Chúng tôi tới bản Hấu Chúa, xã Sín Chải và gặp gỡ ông Hạng A Chứ, người đàn ông dân tộc Mông sở hữu diện tích chè Tủa Chùa cổ thụ lớn nhất vùng với hơn 500 gốc.

Theo ông Chứ, mỗi gốc chè một vụ cho khoảng 16kg búp tươi, sao chế được khoảng 3kg chè khô. Mỗi năm 4 - 5 lứa hái, ông thu về gần 1 tấn chè. Với giá bán 300.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí nhân công, gia đình ông thu được hơn 200 triệu đồng mỗi năm. Đó thật sự là nguồn kinh tế quan trọng giữa vùng núi đá khắc nghiệt.

Người dân phải trèo lên cây cao để thu hoạch được chè Shan tuyết.

Cây chè Shan tuyết cổ thụ không dành cho những ai vội vàng. Người hái chè phải bắc thang, buộc dây, leo lên những thân cây cao vút để lựa từng búp non.

Trước đây, cây chè ít được chăm sóc, không có quy trình rõ ràng. Những năm gần đây, nhờ được tập huấn kỹ thuật, người dân đã biết bón phân đúng cách nhưng vẫn kiên quyết không dùng thuốc bảo vệ thực vật, giữ trọn sự tinh khiết của tự nhiên.

Trà Shan tuyết đặc trưng bởi sắc nước trà vàng óng, hương lan nhẹ, vị đầu tiên hơi chát nhưng sau đó ngọt dần nơi đầu lưỡi. Đó là vị của đất, của gió, của sương, hòa quyện trong thứ hương tinh tế mà chỉ vùng chè cổ thụ Tủa Chùa mới có thể tạo nên.

Dù có giá trị kinh tế và hương vị độc đáo, nhiều năm qua sản phẩm chè Shan tuyết của Tủa Chùa lại chưa có “danh tính” thống nhất. Chè được bán dưới nhiều nhãn hiệu, bao bì thiếu đồng bộ, dễ bị nhầm lẫn với sản phẩm của các vùng Suối Giàng hay Tà Xùa - những nơi đã xây dựng thương hiệu chè mạnh từ lâu.

Trong khi ấy, Tủa Chùa lại sở hữu nguồn tài nguyên vô giá, với gần 600ha chè Shan tuyết, hơn 8.000 cây cổ thụ. Nhiều gốc có tuổi đời hàng trăm năm, đường kính thân lớn hơn vòng tay người ôm. Năm 2022, có 100 cây chè ở Sín Chải và Hấu Chua được công nhận là “Cây di sản Việt Nam”. Dẫu vậy, giá trị ấy vẫn chưa được định vị xứng tầm.

Chè Shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa được công nhận là cây di sản Việt Nam. Ảnh tư liệu.

Trước thực tế đó, chính quyền địa phương đã vào cuộc mạnh mẽ bằng việc tập trung hướng dẫn người dân hoàn thiện quy trình sản xuất, tiêu chuẩn an toàn; hỗ trợ các cơ sở chế biến xây dựng bao bì, tem truy xuất nguồn gốc. Từng bước tạo dựng nền tảng cho thương hiệu chè Shan tuyết Tủa Chùa.

Nỗ lực ấy được ghi nhận vào tháng 8/2025, khi tỉnh Điện Biên phê duyệt bản đồ vùng chỉ dẫn địa lý “Tủa Chùa” - cột mốc khẳng định nguồn gốc, chất lượng và danh tiếng cho sản phẩm.

Doanh nghiệp chung tay nâng tầm di sản

Trong câu chuyện phát triển thương hiệu chè Shan tuyết Tủa Chùa, không thể không nhắc đến vai trò của những doanh nghiệp gắn bó lâu năm. Trong đó, có Công ty TNHH Hương Linh với các dòng sản phẩm Diệp Thanh Trà, Hồng Trà.

Chị Nguyễn Mỹ Linh, Giám đốc Công ty TNHH Hương Linh chia sẻ: “Chúng tôi đi cùng người dân từ khâu chọn búp đến sao chế, đóng gói. Mỗi hộp trà đều mang theo câu chuyện riêng của vùng đất này. Việc chỉ dẫn địa lý được phê duyệt giúp chúng tôi tự tin hơn khi đưa sản phẩm ra thị trường.”

Sản phẩm Diệp Thanh Trà - Trà xanh Shan tuyết cổ thụ của Công ty TNHH Hương Linh được vinh danh tại lễ tôn vinh sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia năm 2025.

Nhờ sự nghiêm túc trong quy trình chế biến, các sản phẩm của Hương Linh đã dần tạo được chỗ đứng trên thị trường trong nước và quốc tế. Đặc biệt, Diệp Thanh Trà - Trà xanh Shan tuyết cổ thụ đã được vinh danh trong Top 108 sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia năm 2025.

Rõ ràng, giá trị thương hiệu không chỉ nằm trên nhãn mác mà còn ở niềm tin từ người tiêu dùng. Và với những cây chè cổ thụ Tủa Chùa, việc được định danh bằng chỉ dẫn địa lý là bước ngoặt lớn. Từ đây, mỗi búp trà không chỉ gợi nhắc chuyện núi rừng, mà còn kể câu chuyện của những người Mông bao đời giữ rừng chè như báu vật.

“Giá trị của mỗi ly trà Shan tuyết không chỉ nằm ở hương vị. Nó còn chứa đựng câu chuyện của cây chè hàng trăm năm tuổi, của bàn tay người dân Tủa Chùa. Và đó chính là danh tiếng bền lâu nhất,” chị Nguyễn Mỹ Linh, Giám đốc Công ty TNHH Hương Linh khẳng định.

Với bản đồ chỉ dẫn địa lý được phê duyệt, chè Shan tuyết Tủa Chùa đã chính thức ghi tên trên bản đồ những đặc sản cao cấp của Việt Nam. Mở ra cơ hội để cây chè cổ thụ không chỉ là di sản, mà còn trở thành nguồn sinh kế bền vững cho người dân vùng cao Tây Bắc.