Nếp nương gói ước mơ: Gen Z người Thái dệt sinh kế từ món bánh dân tộc

Rẽ lối từ gian bếp bản Thái

Trong cái nắng đầu hè, tiếng giã bột, tiếng cười nói của các bà, các chị lại vang lên. Không còn gấp gáp như những ngày giáp Tết, mà thong thả, đằm sâu như chính nhịp sống nơi đây.

Người Thái trắng từ lâu đã giữ một phong tục đẹp: cùng nhau làm bánh khẩu xén, chí chọp. Dẫu không còn là thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới, những mẻ bánh vẫn được làm ra, như cách níu giữ hương vị truyền thống giữa mùa nắng mới. Bởi đó không chỉ là món ăn, mà còn là ký ức, là phong vị của quê hương, là biểu tượng của sự no đủ và gắn kết qua bao mùa.

Các thành viên HTX Hoa Ban Trắng cùng làm bánh khẩu xén, chí chọp, gìn giữ nghề truyền thống và tạo sinh kế tại địa phương.

Lò Chúc Chi, cô gái sinh năm 2003 ở phường Mường Lay lớn lên trong chính không gian ấy. Từ nhỏ, Chi đã quen với mùi thơm của nếp nương, của bột sắn, của trứng gà ta, của gấc đỏ và lá cẩm tím. Bà và mẹ dạy Chi làm bánh từ những năm còn nhỏ.

“Với người Thái trắng, trong mâm cỗ ngày Tết, bánh khẩu xén và chí chọp là món không thể thiếu. Vì nó tượng trưng cho sự đủ đầy, sung túc”, bạn Lò Chúc Chi cho biết.

Nhưng khi lớn lên, nhìn quanh bản, Chi nhận ra một điều khác. Nhiều phụ nữ trong bản rất khéo tay, làm bánh ngon nhưng cuộc sống vẫn chật vật. Công việc hàng ngày của họ chủ yếu là nương rẫy, thu nhập bấp bênh. Bởi vậy, cô gái trẻ bắt đầu nghĩ đến một con đường khác. Không phải chỉ giữ nghề, mà phải làm cho nghề ấy sống được.

“Chứng kiến nhiều chị em trong bản không có việc làm ổn định, thu nhập bấp bênh, trong khi ai cũng làm bánh rất khéo. Tôi nghĩ phải tìm cách xây dựng thương hiệu bánh khẩu xén, chí chọp của địa phương để tạo việc làm cho chị em lúc nông nhàn”, bạn Chi nói thêm

Các sản phẩm OCOP của HTX Hoa Ban Trắng

Các sản phẩm OCOP của HTX Hoa Ban Trắng

Đưa bánh quê thành sinh kế

Năm 2022, khi mới ngoài 19 tuổi, Lò Chúc Chi bắt đầu hành trình khởi nghiệp. Số vốn ban đầu chỉ hơn 100 triệu đồng, phần lớn là tiền gia đình hỗ trợ. Với số vốn khiêm tốn ấy, cô gái trẻ chọn làm ba dòng sản phẩm: khẩu xén sắn, khẩu xén gạo và bánh chí chọp.

Đó là những món bánh truyền thống nhưng trước đây chưa hề có thương hiệu. Bánh thường được gói đơn giản trong túi nilon, bán nhỏ lẻ trong bản hoặc trong chợ.

Chi biết, nếu muốn đi xa, sản phẩm nhất định phải thay đổi. Cô bắt đầu học cách làm bao bì, tìm hiểu về vệ sinh an toàn thực phẩm, cải tiến quy trình sản xuất, đầu tư máy móc đóng gói và gắn mã QR truy xuất nguồn gốc.

Cô gái trẻ cũng tích cực tham gia các cuộc thi khởi nghiệp, các lớp tập huấn, hội chợ nông sản để học hỏi thêm kinh nghiệm.

Năm 2023, ý tưởng “Lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc qua sản phẩm bánh khẩu xén, chí chọp” của Chi tham gia cuộc thi Phụ nữ khởi nghiệp phát huy tài nguyên bản địa do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam tổ chức. Ý tưởng ấy giành Giải Ba cấp vùng và Giải Khuyến khích toàn quốc.

Năm 2023, Chi tham gia cuộc thi Phụ nữ khởi nghiệp phát huy tài nguyên bản địa do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam tổ chức với ý tưởng “Lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc qua sản phẩm bánh khẩu xén, chí chọp”. Ý tưởng đã giành Giải Ba cấp vùng và Giải Khuyến khích toàn quốc.

“Muốn khởi nghiệp thành công thì không thể chỉ dựa vào đam mê mà phải có kiến thức, kỹ năng và hiểu thị trường. Giải thưởng này là nguồn động lực rất lớn, giúp tôi tự tin hơn và càng quyết tâm phát triển mô hình khởi nghiệp gắn với bản sắc văn hóa dân tộc”, Chi chia sẻ.

Cũng từ đây, cô gái trẻ quyết định thành lập Hợp tác xã (HTX) Hoa Ban Trắng. HTX ra đời với một mục tiêu khá rõ ràng: tập hợp những phụ nữ Thái trong bản cùng làm bánh, cùng sản xuất, cùng bán hàng.

Ban đầu, HTX chỉ có vài thành viên. Sau đó, số lượng tăng dần. Hiện nay, HTX đã tạo việc làm ổn định cho 19 thành viên. Thu nhập trung bình từ 5-6 triệu đồng/người/tháng. Không chỉ vậy, Chi còn xây dựng mạng lưới liên kết với hơn 33 hộ tại địa phương để cung cấp nguyên liệu và tham gia sản xuất.

Những chiếc bánh nhiều màu sắc: trắng, đỏ, vàng, tím… làm từ nếp nương, gấc, hoa bó phón, lá cẩm… dần được đóng gói đẹp mắt hơn. Sản phẩm xuất hiện tại nhiều hội chợ nông sản, sàn thương mại điện tử và các gian hàng đặc sản.

Mỗi tháng, HTX sản xuất và tiêu thụ hơn 500kg sảnphẩm. Những chiếc bánh từng chỉ xuất hiện trong bếp nhà sàn ngày Tết, nay đã đi tới nhiều tỉnh thành.

Các sản phẩm bánh khẩu xén, chí chọp được đóng gói bài bản, mở rộng tiêu thụ qua hội chợ và các nền tảng thương mại điện tử.

“Đánh thức” nghề truyền thống

Năm 2024 trở thành một dấu mốc đặc biệt với Hoa Ban Trắng khi ba sản phẩm chủ lực của HTX đều được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh. Cũng trong năm này, nghề làm bánh khẩu xén, chí chọp của người Thái trắng ở Mường Lay được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đó không chỉ là niềm vui của riêng Lò Chúc Chi, mà là niềm tự hào của cả cộng đồng.

Năm 2024, nghề làm bánh khẩu xén, chí chọp của người Thái trắng ở Mường Lay được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Bà Sìn Thị Ngoan, thành viên tích cực của HTX Hoa Ban Trắng cho biết: “Trước đây bánh khẩu xén, chí chọp chỉ được làm vào dịp lễ Tết. Nhưng từ khi tham gia HTX, chúng tôi làm bánh quanh năm. Việc này giúp chị em có thêm thu nhập và quảng bá món ăn truyền thống của người Thái trắng Mường Lay đến nhiều nơi”.

Theo Chủ tịch UBND phườngMường Lay, ông Nguyễn Đạt Long, Lò Chúc Chi là một trong những gương mặt trẻ tiêu biểu của địa phương.

“Đây là cô gái giàu nghị lực, dám nghĩ dám làm. Không chỉ là niềm tự hào của địa phương, Chi còn lànguồn cảm hứng để thế hệ trẻ tiếp tục phấn đấu, khẳng định mình và đóng góp nhiều hơn cho cộng đồng”, ông Long nhận xét.

Dù vậy, con đường khởi nghiệp của Chi không phải lúc nào cũng bằng phẳng. Có lúc sản phẩm bán chậm, có lúc thiếu vốn, có khi phải tự mình livestream quảng bá hàng giờ trên mạng xã hội. Nhưng cô gái trẻ vẫn kiên trì. Những buổi livestream bán bánh giờ đây đã trở thành hình ảnh quen thuộc của Chi và các thành viên HTX.

Năm 2025, Lò Chúc Chi được Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tuyên dương là một trong 36 thanh niên dân tộc thiểu số tiêu biểu của cả nước. Đó là sự ghi nhận cho hành trình của một cô gái trẻ đã chọn cách đi lên từ chính văn hóa của dân tộc mình.

Năm 2025, Lò Chúc Chi được Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tuyên dương là một trong 36 thanh niên dân tộc thiểu số tiêu biểu của cả nước.