OCOP Tây Ninh: Lấy khoa học và công nghệ nâng giá trị đặc sản

Hết tháng 9/2026, Tây Ninh có 423 sản phẩm được công nhận OCOP, trong đó 335 sản phẩm đạt 3 sao, 87 sản phẩm đạt 4 sao và 1 sản phẩm đạt 5 sao. Danh mục này trải rộng từ bánh tráng, muối, gạo, mãng cầu, sầu riêng đến mật ong, nấm, cá khô, mắm cá, mỗi món đều mang dấu ấn của thổ nhưỡng, nghề truyền thống và kinh nghiệm dân gian.

Một số sản phẩm OCOP tiêu biểu của Tỉnh Tây Ninh

Song khi người mua ngày càng quan tâm đến an toàn thực phẩm, nguồn gốc rõ ràng và tác động môi trường, chỉ riêng yếu tố "đặc sản" không còn đủ sức cạnh tranh. Câu hỏi cần giải là làm thế nào để sản phẩm sau khi có sao vẫn giữ được chất lượng, tìm thêm thị trường và liên tục nâng giá trị.

Nhìn từ góc độ KH&CN, OCOP không chỉ là tấm nhãn công nhận mà còn thúc đẩy người sản xuất làm việc có hệ thống hơn. Các hộ, tổ hợp tác, hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp đang dần rời thói quen làm theo cảm tính để áp dụng quy trình được kiểm soát: ghi nhật ký sản xuất, kiểm nghiệm sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, cải tiến bao bì, chuẩn hóa chất lượng. Cách nghĩ cũng có sự thay đổi, thay vì bán những gì mình sẵn có, người làm OCOP bắt đầu hướng tới việc sản xuất những gì thị trường cần.

Tinh thần ấy được cụ thể hóa trong Kế hoạch số 3211/KH-UBND do UBND tỉnh ban hành ngày 9/7/2026. Theo đó, riêng năm 2026 tỉnh phấn đấu có thêm 73 sản phẩm đạt tối thiểu 3 sao, và đến hết năm 2030 sẽ có thêm 213 sản phẩm.

Điểm đáng chú ý là kế hoạch không chỉ chạy theo số lượng mới, mà còn yêu cầu nâng cấp, công nhận lại những sản phẩm hết hạn, hoàn thiện quy trình và tiêu chuẩn, đẩy mạnh chuyển đổi số, siết chặt khâu quản lý và giám sát. Nói cách khác, mục tiêu đang chuyển từ việc "có sản phẩm OCOP" sang việc đủ năng lực giữ vững, nâng hạng và phát triển chúng một cách bền bỉ.

Chất lượng của nông sản được định hình từ ruộng vườn, nên nếu OCOP chỉ chăm chút bao bì trong khi vùng nguyên liệu rời rạc, cách làm mỗi nơi một kiểu thì sản phẩm khó đồng đều. Tính đến tháng 8/2026, tỉnh có 464 mã số vùng trồng, 193 mã số cơ sở đóng gói còn hoạt động và 46 chuỗi cung cấp thực phẩm an toàn. Các mã số cùng hồ sơ sản xuất đóng vai trò như "địa chỉ dữ liệu" của nguyên liệu: cho biết hàng từ đâu ra, làm theo quy trình nào và khi có sự cố thì ai phải chịu trách nhiệm.

Giai đoạn 2026-2030, kế hoạch OCOP đề ra chỉ tiêu ít nhất 30% chủ thể xây dựng chuỗi giá trị theo hướng tuần hoàn, gắn OCOP xanh với vùng nguyên liệu ổn định. Muốn vậy, việc xét đánh giá phải đi xa hơn bao bì hay câu chuyện thương hiệu, và theo dõi được nguồn nguyên liệu, mức tiêu hao tài nguyên, lượng phụ phẩm cùng cách xử lý.

Nhang Mai Vàng ở làng nghề trồng mai Tân Tây, đã đạt OCOP 3 sao là một minh chứng, cành mai sau khi tỉa không bị vứt bỏ mà trở thành nguyên liệu làm nhang. Mô hình tuy nhỏ, nhưng cho thấy đổi mới không nhất thiết phải bắt đầu từ máy móc đắt tiền; đôi khi chỉ cần nhìn ra thứ đang bị bỏ phí và cho nó một công dụng mới.

Sản phẩm bánh tráng siêu mỏng là sản phẩm OCOP 5 sao đầu tiên trên địa bàn tỉnh Tây Ninh.

Đối với sản phẩm truyền thống, kinh nghiệm truyền qua nhiều đời cần được "dịch" thành các thông số có thể lặp lại. Với bánh tráng là tỷ lệ bột, độ dày tấm bánh, nhiệt độ và thời gian sấy; với mật ong là độ ẩm, cách thu hoạch và bảo quản; với đồ lên men là nguyên liệu đầu vào, thời gian ủ và kiểm soát vi sinh.

Chỉ khi nắm chắc những yếu tố cốt lõi này, cơ sở mới tăng được sản lượng mà không đánh mất hương vị đặc trưng. Mỗi ngành hàng vướng ở một chỗ khác nhau, vì thế các cơ sở nhỏ cần được hỗ trợ đúng điểm nghẽn, từ thử nghiệm, tư vấn đến chuyển giao kỹ thuật, thay vì áp dụng chung một khuôn mẫu.

Máy móc không thể tự xóa bỏ tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, và đó là lý do HTX được xem như một dạng "công nghệ về tổ chức" trong chuỗi giá trị. Toàn tỉnh hiện có 1.529 tổ hợp tác, cùng 455 HTX và quỹ tín dụng nhân dân với hơn 86.000 thành viên. Dù vậy, không ít HTX quy mô còn nhỏ, trình độ quản trị chưa đều, khó tiếp cận đất đai, vốn vay và KH&CN, mối liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ chưa thực sự chắc chắn.

Ở khâu chuyển đổi số, có mã QR, mở gian hàng online hay đăng bài trên mạng xã hội là cần nhưng chưa đủ. Thông tin sau mã QR không được cập nhật, hay hồ sơ nguyên liệu không khớp với từng lô sản xuất, thì số hóa mới chỉ là lớp vỏ bên ngoài.

Mỗi chủ thể cần dần lập hồ sơ số cho sản phẩm, ghi lại vùng nguyên liệu, nhật ký sản xuất, kết quả kiểm nghiệm, nhà cung cấp, từng lô hàng, ý kiến khách hàng và những lần thay đổi công thức, bao bì. Bộ dữ liệu ấy vừa phục vụ cơ quan quản lý, vừa giúp doanh nghiệp tự điều hành, vừa tạo niềm tin cho người mua, đồng thời cho phép sớm nhận ra sai lệch để chỉnh quy trình kịp thời.

Điểm bán hàng sản phẩm OCOP tại Điểm dừng chân Đồng Tháp (xã Thạnh Hoá, tỉnh Tây Ninh)

Về thị trường, đến năm 2030 tỉnh muốn toàn bộ sản phẩm OCOP có mặt trên các kênh bán hàng hiện đại hoặc sàn thương mại điện tử, và hỗ trợ thêm hai điểm trưng bày, bán hàng gắn với địa điểm du lịch.

Tuy nhiên, xuất hiện trên sàn chưa chắc đã bán được hàng. Người bán còn phải chuẩn hóa hình ảnh, giá cả, quy cách đóng gói, quản lý tồn kho, giao hàng và chăm sóc khách, đồng thời khai thác số liệu bán hàng để điều chỉnh sản xuất cho sát nhu cầu.

Để KH&CN thật sự trở thành nền móng của OCOP, cách làm cần chuyển từ hỗ trợ lẻ tẻ từng hồ sơ sang xây dựng một hệ sinh thái đổi mới đồng bộ. Trước tiên là chuẩn hóa, cập nhật và kết nối dữ liệu về sản phẩm, vùng nguyên liệu, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và các chứng nhận.

Tiếp đến là tổ chức dịch vụ KH&CN theo từng nhóm ngành hàng để cơ sở nhỏ dễ tìm đến khi cần kiểm nghiệm, chuẩn hóa tiêu chuẩn, thiết kế bao bì, đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ hay cải tiến chế biến. Song song, HTX cần được tăng cường vai trò đầu mối quản lý dữ liệu, giám sát chất lượng và điều phối kế hoạch cung ứng của vùng nguyên liệu.

Thước đo hiệu quả của OCOP cũng nên rộng hơn con số sản phẩm được xếp hạng, bao gồm mức tăng doanh thu, độ ổn định của vùng nguyên liệu, số hộ tham gia chuỗi, tỷ lệ lô hàng truy xuất được, lượng chất thải giảm đi, số việc làm tạo ra và mức cải thiện thu nhập.

Có trong tay 423 sản phẩm OCOP, hệ thống vùng trồng, cơ sở đóng gói và mạng lưới HTX, tổ hợp tác rộng khắp, Tây Ninh đã có đủ nền tảng để bước vào chặng mới. Khi tri thức bản địa được chuẩn hóa mà vẫn giữ nguyên bản sắc, công nghệ được dùng đúng chỗ vướng của sản xuất và thị trường, còn thành quả đổi mới trở lại với người làm ra sản phẩm, OCOP mới thực sự là đòn bẩy cho kinh tế nông thôn xanh, hiện đại và bền vững.