Nút thắt của nông sản sạch - để OCOP không còn lạc lõng

Sản phẩm OCOP với đầy đủ tem nhãn, truy xuất nguồn gốc là nền tảng bảo đảm chất lượng và an toàn thực phẩm.

Cú sốc bếp ăn học đường và khoảng trống niềm tin

Tháng 4/2026 vừa rồi câu chuyện mầm non Hòa Bình tại tỉnh Thái Nguyên là một hồi chuông. Sự việc khiến hàng trăm phụ huynh hoang mang tột độ. Nhờ sự cố mất điện, phụ huynh phát hiện màu thịt bất thường. Họ tự đem mẫu đi xét nghiệm độc lập. Kết quả thực sự gây chấn động dư luận.

Mẫu thịt dương tính với dịch tả lợn châu Phi. Tệ hơn, nó còn chứa cả vi khuẩn E.coli nguy hiểm. Niềm tin của phụ huynh hoàn toàn sụp đổ. Hàng loạt gia đình quyết định cho con nghỉ học. Từ 145 học sinh, trường chỉ còn vỏn vẹn 18 em.

Khi cơ quan chức năng vào cuộc, sự thật mới phơi bày. Cơ sở cung cấp suất ăn bộc lộ nhiều sai phạm khi không có giấy tờ kiểm dịch rõ ràng. Mọi lời biện minh đều trở nên lúng túng và mâu thuẫn. Đây là nơi cung cấp hơn 300 suất ăn mỗi ngày. Tính mạng của hàng trăm trẻ em bị đặt vào vòng nguy hiểm.

Đáng chú ý hơn là nguồn gốc các loại lương thực. Trong phóng sự ”Bữa ăn học đường - Nỗi lo chưa nguôi” của VTV24 xuất bản ngày 7/4/2026 phóng viên ghi nhận tình trang bếp ăn học đường không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Gạo và mỳ được đựng trong bao tải trắng trơn. Không nhãn mác, không nguồn gốc, không có hạn sử dụng. Đây là những sản phẩm "3 không" điển hình. Chúng nằm chễm chệ trong kho nguyên liệu của cơ sở. Chúng sẵn sàng được nấu thành bữa trưa cho học sinh.

Bếp ăn tập thể, trường học cần ưu tiên sử dụng nguồn nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng để bảo đảm an toàn cho học sinh.

Sự vô danh này là mầm mống của rủi ro cho sức khỏe. Nó phơi bày lỗ hổng khổng lồ trong chuỗi cung ứng. Bức tranh này trái ngược hoàn toàn với nông sản OCOP. Để đạt chuẩn sao, HTX phải đầu tư cực kỳ bài bản. Họ tuân thủ hàng tá quy định vệ sinh an toàn. Sản phẩm có tem mác và truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Tuy nhiên, những sản phẩm tâm huyết ấy lại bị hắt hủi. Hàng chất lượng chật vật gõ cửa từng bếp ăn. Trong khi đó, hàng trôi nổi lại trúng thầu trót lọt.

Các hợp tác xã đầu tư quy trình sản xuất, chế biến theo tiêu chuẩn nhằm nâng cao giá trị và chất lượng nông sản OCOP.

Nghịch lý này làm tổn thương những người làm nông nghiệp tử tế. Tại sao sự minh bạch lại bị đẩy ra khỏi sân chơi?

Lỗ hổng chuỗi cung ứng nhìn từ góc độ vĩ mô

Lỗ hổng đầu tiên nằm ở phương pháp kiểm duyệt lỗi thời. Nhiều bếp ăn vẫn đánh giá bằng cảm quan cá nhân. Họ cho rằng mắt nhìn, mũi ngửi là đủ an toàn. Tuy nhiên, đây là suy nghĩ hoàn toàn sai lầm. Vi rút dịch tả lợn hay vi khuẩn E.coli rất nhỏ. Chúng vô hình trước ánh mắt của con người. Nếm thử thịt sống cũng không thể phát hiện mầm bệnh. Việc phó mặc sức khỏe cho cảm tính là cực kỳ nguy hiểm. Nó tước đi cơ hội phòng ngừa rủi ro từ sớm.

Lỗ hổng thứ hai là áp lực chi phí bóp méo chất lượng. Đơn giá một suất ăn học đường thường rất eo hẹp. Trong khi đó, các công ty trung gian luôn cần lợi nhuận. Họ tìm mọi cách để tối đa hóa số tiền thu về. Cách nhanh nhất là nhập nguyên liệu với giá rẻ mạt. Hàng trôi nổi, hàng "3 không" trở thành lựa chọn ưu tiên. Họ nhắm mắt làm ngơ trước các tiêu chuẩn an toàn. Chi phí rẻ đồng nghĩa với chất lượng bị thả nổi. Bữa ăn của học sinh trở thành miếng mồi kinh tế.

Quy trình giám sát nhiều lớp nhưng lại mang tính hình thức. Có quy trình từ nhà cung cấp đến phụ huynh. Tuy nhiên, khâu tiếp nhận tại trường học thường rất dễ dãi. Sự thiếu vắng vai trò của chính quyền cơ sở là điểm yếu. Chính quyền cấp xã chưa sâu sát kiểm tra thường xuyên. Bên cạnh đó, phụ huynh thường bận rộn công việc. Họ ít có thời gian giám sát chặt chẽ bếp ăn. Lớp màng bảo vệ mỏng manh này rất dễ bị xuyên thủng. Hàng kém chất lượng qua mặt tất cả để vào trường.

Hệ lụy của những lỗ hổng này vô cùng nghiêm trọng. Nó trực tiếp đe dọa sức khỏe của thế hệ tương lai. Đồng thời, nó tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng. Nó vô tình đẩy các nông sản đạt chuẩn OCOP ra rìa. Hàng OCOP gánh nhiều chi phí để đảm bảo minh bạch. Chúng không thể tự hạ giá xuống mức siêu rẻ. Sự dễ dãi của bếp ăn đã tiếp tay cho hàng lậu. Nó bóp nghẹt đầu ra của những nhà sản xuất chân chính. Đây là bài toán vĩ mô cần được giải quyết triệt để.

Lời giải cho nghịch lý - Cái giá của sự tử tế

Để hiểu cái khó của OCOP, hãy nhìn vào quy trình sản xuất. Ông Cao Đăng Duy, Giám đốc HTX Mỳ gạo Hùng Lô chia sẻ. Mỳ gạo Hùng Lô là sản phẩm gia truyền của làng nghề. Gạo sạch được tuyển chọn khắt khe và trải qua các công đoạn đòi hỏi tính tỉ mỉ cao để cho ra những sợi mỳ tinh khiết nhất.Mọi khâu đều thể hiện trách nhiệm tuyệt đối với người tiêu dùng. Nhưng sự chỉn chu này lại tạo ra "bức tường giá cả" kiên cố. Sản phẩm OCOP không thể đấu lại mức giá của hàng chợ siêu rẻ. Đến khi gõ cửa bếp ăn tập thể, họ đành ngậm ngùi nhận từ chối.

Quy trình sản xuất bài bản giúp các sản phẩm OCOP duy trì chất lượng, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Khó khăn không dừng lại ở giá cả. Ông Nguyễn Mỹ Hải, Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh Thái Nguyên trong bài phát biểu đã chỉ thẳng vào những điểm nghẽn nội tại: phần lớn chủ thể OCOP là hộ sản xuất và HTX quy mô nhỏ, hạn chế về tài chính, quản trị lẫn marketing; liên kết chuỗi giá trị chưa bền; đất nông nghiệp thu hẹp khiến việc duy trì nguồn cung ổn định ngày càng khó. Ở vùng núi, nơi đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, hệ thống trưng bày và tiêu thụ gần như vẫn còn bỏ trống.

Hệ quả hiện ra rõ ở con số: chỉ hơn 10% sản phẩm OCOP có mặt tại siêu thị hay trung tâm thương mại. Theo bà Nguyễn Thị Hồng, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), sản phẩm 3 sao về cơ bản chỉ tiêu thụ được ở cấp quận, huyện rất khó thâm nhập kênh phân phối hiện đại hay hướng tới xuất khẩu. Nhiều về số lượng, nhưng chưa mạnh về chiều sâu thị trường đó là nghịch lý đang bủa vây OCOP.

Mở rộng kênh phân phối hiện đại là giải pháp quan trọng giúp sản phẩm OCOP tiếp cận người tiêu dùng rộng hơn.

Từ bức tường giá cả, điểm nghẽn năng lực đến mạng lưới phân phối còn bỏ trống. Sản phẩm OCOP đang mắc kẹt không phải vì thiếu chất lượng, mà vì thiếu một hệ sinh thái đủ mạnh để đưa hàng tốt ra khỏi lũy tre làng.

Khơi thông dòng chảy - để nông sản sạch lên ngôi

Để nông sản OCOP được định giá đúng với công sức người nông dân bỏ ra, cần giải pháp đồng bộ từ nhiều phía. Ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) khẳng định: "Mở rộng thị trường là chiến lược then chốt để đưa sản phẩm OCOP đến gần hơn với người tiêu dùng. Cùng với đó là việc kết hợp kênh bán hàng online để tạo sức lan tỏa trong giới thiệu, quảng bá. Nếu làm tốt khâu thương mại, chương trình OCOP chắc chắn sẽ là giải pháp ổn định thị trường, nâng cao sức tiêu thụ cho các sản phẩm nông nghiệp."

Trước hết, cần mở rộng kênh phân phối hiện đại bằng cơ chế hỗ trợ cụ thể - từ chi phí trưng bày đến danh sách nhà cung cấp đạt chuẩn - để sản phẩm OCOP có thể vào siêu thị, trung tâm thương mại mà không phải tự mình gõ cửa từng nơi. Song song với đó, thương mại điện tử cần được xem là đòn bẩy lan tỏa: các địa phương hỗ trợ chủ thể OCOP lên sàn và đào tạo kỹ năng bán hàng số để vượt qua giới hạn địa lý.

Về chuỗi cung ứng, kết nối trực tiếp hợp tác xã với thị trường tiêu thụ sẽ giúp người sản xuất giữ được giá trị xứng đáng, đồng thời tăng cường xử lý nghiêm hàng không nguồn gốc để tạo môi trường cạnh tranh công bằng. Cuối cùng, truyền thông cần gắn với trải nghiệm thực tế - cho người tiêu dùng trực tiếp thấy quy trình sản xuất, để niềm tin được xây dựng từ sự thật, không phải từ khẩu hiệu.

Liên kết chuỗi giá trị, thương mại điện tử và xúc tiến thương mại đang mở ra hướng phát triển bền vững cho sản phẩm OCOP.

Tất cả đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, nhà phân phối và cộng đồng - cùng hướng đến một mục tiêu: đưa hàng chuẩn đến tay người tiêu dùng và nâng giá trị nông sản Việt lên đúng với tiềm năng vốn có.