Sâm Ngọc Linh: Gieo mầm "quốc bảo" trên đỉnh Sam Ta

Vượt ngàn trùng đưa sâm về đất Sơn La

Sâm Ngọc Linh - loài cây được xem là “vàng xanh” mà thiên nhiên đã ưu ái ban tặng, vốn gắn liền với vùng đất Quảng Nam, Kon Tum (cũ), nay đã được ươm mầm bén rễ thành công trên những triền núi cao của tỉnh Sơn La.

Hành trình hàng nghìn km, đưa “quốc bảo” từ vùng núi Nam Trung Bộ về thuần hóa ở Tây Bắc là câu chuyện kéo dài gần hai thập kỷ của ông Nguyễn Chí Long, Giám đốc Công ty TNHH MTV Đầu tư xây dựng Thành Long.

Ông Nguyễn Chí Long, Giám đốc Công ty TNHH MTV Đầu tư xây dựng Thành Long tiên phong đưa sâm Ngọc Linh về Sơn La.

Vốn là nghệ sĩ nhiếp ảnh yêu thiên nhiên, những cánh rừng nguyên sinh trên đỉnh Ngọc Linh, cùng loài sâm quý, lôi cuốn ông Long trong chuyến đi năm 2009. Ông trở lại vùng đất này nhiều lần với trăn trở đưa cây quý này ra miền Bắc. Ông ăn ở cả tháng trong rừng với bà con dân tộc Xơ Đăng, tìm hiểu đặc tính sinh trưởng cây, cách ươm hạt, chăm sóc.

Một “tay mơ” dấn thân vào nông nghiệp với vốn kiến thức từ con số 0. Ông Long trèo đèo lội suối, mang hạt giống về thử nghiệm ở nhiều bản vùng cao khu vực Sốp Cộp, Sông Mã, Bắc Yên, Thuận Châu và Mai Sơn. Nhưng cây sâm không hề “dễ tính”, đặc tính sinh trưởng của chúng phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên, đòi hỏi điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu khắt khe. Sâm chỉ phát triển ở độ cao trên 1.600 m, dưới tán rừng già, nhiệt độ dưới 25 độ C, độ ẩm ổn định.

Năm đầu về đất Sơn La, hạt sâm không nảy mầm, cây con chết hàng loạt, nhiều tỉ đồng đã bay theo lá sâm héo úa. Nhưng ông Long không nản lòng, vẫn tiếp tục tìm hiểu, chọn lựa nơi phù hợp, quyết tâm thuần hóa. Khi đưa cây đến bản Sam Ta (xã Chiềng Chung, Mai Sơn cũ), ở độ cao trên 2.000m, cây sâm bắt đầu "hợp đất", sinh trưởng tốt với tỉ lệ nảy mầm đạt trên 90%.

Những cây sâm Ngọc Linh ở Sam Ta được gieo giống bằng hạt.

Một năm, hai năm, lá vươn mình trên nền rừng nguyên sinh, củ sâm dần thành hình dưới đất ẩm. Khu vực trồng sâm hiện được quy hoạch thành từng khu riêng: Khu gieo giống, khu sâm non, khu sâm trưởng thành. Hạt giống gieo trực tiếp dưới tán rừng, hoàn toàn không sử dụng hóa chất hay phân bón công nghiệp.

Ông Long bắt đầu mở rộng quy mô, ông lựa chọn nhân giống bằng hạt ngay tại Sơn La. Cách làm này giúp cây thích nghi với điều kiện tự nhiên từ giai đoạn đầu, đồng thời tạo nguồn giống chủ động phục vụ mở rộng vùng trồng. Tỷ lệ nảy mầm đạt trên 90%, đó là cơ sở để năm 2022, giống sâm Ngọc Linh gieo hạt của doanh nghiệp được cấp Bằng bảo hộ giống cây trồng với thời hạn 20 năm và được phép lưu hành tại các tỉnh phía Bắc. Đến nay, doanh nghiệp đã xây dựng 12 khu nhà lưới với khoảng 76.000 cây sâm từ 2-5 năm tuổi. Riêng năm 2025, sản lượng thu hoạch đạt hơn 1,2 tấn, gồm cả củ, thân và lá sâm.

Không chỉ bán củ sâm tươi, Công ty Thành Long còn chế biến đa dạng sản phẩm từ sâm: cao sâm, rượu sâm, rượu cao sâm... Các sản phẩm này đã được chứng nhận OCOP 4 sao của tỉnh Sơn La và đang hoàn thiện hồ sơ để đạt OCOP 5 sao. Ngoài ra, đơn vị còn nghiên cứu sản phẩm trà cao sâm và cao sâm cà phê.

Sản phẩm cao Sâm Ngọc Linh của Công ty TNHH MTV Đầu tư xây dựng Thành Long được người tiêu dùng đánh giá tích cực.

Theo doanh nghiệp, trên thị trường hiện nay, sâm Ngọc Linh loại 8-10 củ/kg có giá dao động khoảng 60-120 triệu đồng/kg, tùy chất lượng và độ tuổi. Giá trị kinh tế cao này đã tạo động lực để doanh nghiệp tiếp tục mở rộng vùng nguyên liệu, đồng thời tạo thêm việc làm cho người dân địa phương.

Giữ rừng tự nhiên, tạo sinh kế

Từ ngày cây sâm bén rễ trên mảnh đất vùng cao cũng là lúc cuộc sống người dân nơi đây đổi thay. Trước đây, sau mỗi vụ mùa, dân bản lại rời quê đi làm thuê ở thành phố để trang trải cuộc sống, nay họ chọn ở lại gắn bó cùng cây sâm.

Gia đình anh Sồng A Tráng là một trong số đó. “Ngày trước hết mùa ngô, vợ chồng mình lại xuống thành phố phu hồ, bưng bê ở nhà hàng. Giờ nhà mình đã có cơm no, có tiền cho lo cho con đi học. Vui nhất là được làm việc ngay ở bản mình”, A Tráng chia sẻ và cho hay công việc vươn ươm đem lại thu nhập cho gia đình anh 15 triệu đồng/ tháng.

Nhiều hộ dân ở Sam Ta đã chủ động trồng thêm sâm để phát triển kinh tế hộ gia đình. Câu chuyện trồng sâm đang từng bước thay đổi tập quán canh tác, đưa người dân từ làm nương ngô, sắn sang trồng dược liệu có giá trị cao.

Theo ông Nguyễn Biên Cương, Chủ tịch UBND xã Mường Chanh (Sơn La), mô hình trồng sâm không chỉ tạo việc làm mà còn góp phần thay đổi diện mạo địa phương. Tuyến đường lên bản từng bước được đầu tư, doanh nghiệp hỗ trợ người dân về giống, kỹ thuật và hệ thống nhà lưới để cùng tham gia phát triển vùng nguyên liệu.

Đặc biệt, mô hình góp phần nâng cao ý thức bảo vệ rừng. Khác với nhiều loại cây trồng khác, sâm Ngọc Linh chỉ sinh trưởng tốt dưới tán rừng tự nhiên. Muốn có sâm, trước hết phải giữ được rừng. Chính điều đó tạo nên mối liên kết giữa phát triển kinh tế và bảo tồn hệ sinh thái.

Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La, phát triển sâm dưới tán rừng là hướng đi phù hợp với chủ trương phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững. Ngành đang tiếp tục hoàn thiện quy trình kỹ thuật để từng bước nhân rộng mô hình tại những địa phương có điều kiện tương đồng.

Hệ thống máy móc, thiết bị hiện đại được đầu tư phục vụ chế biến các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh.

Giá trị dược liệu vươn tầm quốc tế

Theo kết quả kiểm nghiệm của Viện Dược liệu, sâm Ngọc Linh 5 năm tuổi tại Sam Ta có hàm lượng hoạt chất Majonosid R2 đạt 5,74%, tương đương với vùng sâm Ngọc Linh truyền thống. Ngoài ra, mẫu cao sâm Ngọc Linh của Công ty Thành Long được Viện Công nghiệp Thực phẩm phân tích cho thấy có 17 acid amin thiết yếu với chỉ số cao, đặc biệt là Cystein và Lysine - những hợp chất quan trọng cho sức khỏe.

Sâm Ngọc Linh Sơn La được phân tích và đánh giá có hàm lượng saponin vượt trội.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Minh Tú, Trưởng khoa Kỹ thuật thực phẩm, Trường Hóa và Khoa học sự sống (Đại học Bách khoa Hà Nội), xét trên tổng hàm lượng saponin, sâm Ngọc Linh 6 năm tuổi trồng tại Sơn La đạt mức rất cao, là kết quả hiếm gặp. Điều đó cho thấy điều kiện sinh thái của Sơn La cùng quy trình chăm sóc phù hợp đã tạo nên nguồn dược liệu có chất lượng không thua kém các vùng trồng truyền thống.

Doanh nghiệp cũng phối hợp với nhiều trường đại học, viện nghiên cứu trong và ngoài nước nhằm tiếp tục đánh giá giá trị dược liệu của cây sâm. Mẫu sâm củ và cao sâm đã được gửi tới các cơ sở nghiên cứu tại Nhật Bản để phân tích chuyên sâu. Theo các nhà khoa học, những nghiên cứu ban đầu ghi nhận nhiều triển vọng trong phát triển các sản phẩm hỗ trợ chăm sóc sức khỏe, song vẫn cần tiếp tục được kiểm chứng và công bố theo quy trình khoa học.

“Ngay từ đầu, doanh nghiệp không xác định chỉ bán sâm tươi mà hướng tới xây dựng chuỗi giá trị khép kín”, ông Nguyễn Chí Long chia sẻ. Từ vùng nguyên liệu, doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu để nâng cao giá trị sản phẩm. Đến nay, ngoài sâm tươi, nhiều sản phẩm như cao sâm, trà cao sâm, cà phê cao sâm, rượu sâm đã được đưa ra thị trường... Một số sản phẩm đã được công nhận OCOP 4 sao. Đây là nền tảng để từng bước xây dựng thương hiệu sâm Ngọc Linh Sơn La và gia tăng giá trị cho loại dược liệu quý này.

Doanh nghiệp hướng tới xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ vùng nguyên liệu đến chế biến các sản phẩm sâm Ngọc Linh.

Đồng hành cùng doanh nghiệp, tỉnh Sơn La cũng xác định sâm Ngọc Linh là một trong những cây dược liệu có tiềm năng phát triển thành ngành hàng giá trị cao. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La Nguyễn Thành Công cho biết, tỉnh sẽ tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các cơ chế, chính sách phù hợp nhằm khuyến khích phát triển vùng trồng, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị cho sâm Ngọc Linh. Đồng thời, địa phương phấn đấu đưa các sản phẩm chế biến từ sâm đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia, góp phần nâng tầm thương hiệu dược liệu Sơn La.