Bí ẩn cây "chuối ma" và tủ thuốc xanh vô giá của người Mông

Ở Co Mạ (Sơn La), bà con dân tộc Mông gọi cây chuối thuốc là "chớ pỏ dông" - một vị thuốc Nam đã gắn với họ từ bao đời. Ảnh: Mùa Xuân.

Dáng hình kỳ lạ và sự nhẫn nại ba năm chờ một mùa hoa

Giữa cái nắng tháng Bảy chói chang, con đường vắt vẻo dẫn vào bản Co Mạ uốn mình qua những nương ngô đang độ xanh mướt. Mưa đầu hạ vừa đi qua, tưới tắm cho sườn núi một lớp áo xanh non mỡ màng. Điểm đến của chúng tôi không phải là những thâm sơn cùng cốc hay một trang trại dược liệu quy mô lớn, mà chỉ là một góc vườn nhỏ dung dị của gia đình bà Hạng Thị Dua.

Dưới sự dẫn đường của người dân bản địa, chúng tôi chạm mặt một loài cây mà bất cứ ai lần đầu nhìn thấy cũng dễ bật cười thắc mắc: "Đây mà cũng là chuối sao?".

Thoạt nhìn, vóc dáng của “chớ pỏ dông” đánh lừa thị giác của hầu hết người lạ. Cây cao chưa đầy một mét, nhưng bản lá hẹp lại dài vươn ra hơn một mét, quanh gốc chi chít những mầm non đâm chồi. Nếu không được giới thiệu trước, nhiều người sẽ lầm tưởng đây chỉ là một giống cây kiểng được trồng để tô điểm cảnh quan. Thế nhưng, với đồng bào Mông ở Co Mạ, đây đích thị là một loài dược liệu quý hiếm.

Điều làm nên sự đặc biệt của “chớ pỏ dông” chính là tập tính sinh trưởng vô cùng kiên nhẫn. Từ lúc bén rễ, nảy mầm cho đến khi trổ hoa, cây phải mất tới 3, thậm chí 4 năm đằng đẵng. Suốt quãng thời gian dài ấy, chúng lặng lẽ chắt chiu tinh túy giữa sương gió vùng cao. Đến ngày mãn khai, từ giữa tán lá sẽ vươn thẳng lên một bông hoa độc đáo. Những lớp mo màu hồng phớt cuộn ôm lấy nhau thành hình nón, bên ngoài là hệ thống lá bắc vàng nhạt xòe rộng như cánh sao. Mỗi lớp mo hé mở lại để lộ ra từng tầng hoa nhỏ li ti, rồi dần kết thành những nải quả bé xíu.

Mỗi cây chuối thuốc lớn lên suốt ba, thậm chí bốn năm trời mới chịu trổ một bông hoa. Ảnh: Mùa Xuân.

Bà Hạng Thị Dua (bản Co Mạ) bật cười chia sẻ: "Dân bản chúng tôi còn gọi ‘chớ pỏ dông’ là cây ‘chuối ma’. Khách dưới xuôi lên cứ hỏi mãi đây là cây gì, có người còn xin giống mang về trồng làm cảnh. Cây này không lấy quả để ăn đâu, chiếc lá của nó mới là thứ quý giá nhất".

"Tủ thuốc xanh" và bài thuốc bó gân cốt bí truyền

Lần theo dấu “chớ pỏ dông” cũng là hành trình lật giở những bài thuốc dân gian đang được người Mông truyền tụng qua nhiều thế hệ. Trong góc vườn nhà, bà Dua vẫn đang duy trì hơn chục gốc chuối thuốc. Những bụi mẹ già cỗi liên tục đẻ mầm, phủ xanh um một góc đất. Chẳng ai nhớ chúng bám rễ ở đây từ thuở nào, chỉ biết đời này qua đời khác, cây mẹ úa tàn thì lớp cây con lại tiếp tục kế sinh vươn lên.

Theo kinh nghiệm được đúc kết của người Mông, lá “chớ pỏ dông” khi được giã nhuyễn cùng một số thảo dược bí truyền khác sẽ trở thành phương thuốc đắp cực kỳ hiệu nghiệm cho các chấn thương bong gân, trật khớp, sưng tấy hay tổn thương phần mềm. Những phương thuốc này hoàn toàn vắng bóng trong sách vở y lý, cũng chẳng có y lệnh kê đơn. Chúng tồn tại mãnh liệt nhờ những lời truyền miệng, qua những lần con cháu theo cha mẹ lên nương hay băng rừng hái thuốc.

Ở Co Mạ, mỗi bụi chuối thuốc giống như một "tủ thuốc xanh" của gia đình. Ảnh: Mùa Xuân.

Nhớ lại kỷ niệm cũ, anh Và Sếnh Vừ kể về lần bị ngã chấn thương khi chơi thể thao, bàn chân sưng phù tấy đỏ đến mức không thể đi lại. Thấy vậy, người nhà chỉ lặng lẽ ra góc vườn hái vài lá “chớ pỏ dông”, giã nhuyễn cùng các loại lá quen thuộc rồi bó chặt vào chỗ đau. Chỉ vài ngày sau, vết thương xẹp dần, cơn đau nhức cũng biến mất.

"Thấy hiệu quả kỳ diệu nên tôi xin giống về trồng ngay. Ở Co Mạ, mỗi bụi chuối này giống hệt một 'tủ thuốc xanh' của gia đình. Trẻ con chạy nhảy vấp ngã, người lớn trượt chân chấn thương khi đi nương hay lao động... ai nấy đều nghĩ ngay đến vài tàu lá trong vườn nhà trước khi tìm đến các phương thức chữa trị khác,” anh Vừ khẳng định.

Theo kinh nghiệm của người Mông, lá chuối thuốc được giã cùng một số cây rừng khác để đắp lên những chỗ bong gân, trật khớp, sưng đau hay vết thương phần mềm. Ảnh: Mùa Xuân.

Lời giải nào cho bài toán bảo tồn tri thức bản địa?

Các già làng ở Co Mạ trầm ngâm bảo rằng, gốc gác của cây “chớ pỏ dông” giờ đã chìm vào dĩ vãng. Chỉ biết từ thuở hồng hoang, cha ông đã phát hiện, mang giống từ rừng sâu về thuần hóa quanh nhà, rồi truyền lại bí kíp sử dụng cho hậu thế. Để duy trì nguồn gen, bà con áp dụng phương pháp tách mầm từ bụi lớn, san sẻ cho anh em họ hàng cùng trồng. Gia đình nào may mắn có cây trổ hoa, kết trái đều coi đó là điềm lành và ra sức nhân giống.

Không bị cuốn vào vòng xoáy thương mại hóa ồ ạt, cũng chưa mang lại giá trị kinh tế "khủng" như nhiều loại dược liệu xu hướng, chuối thuốc vẫn lặng lẽ tồn tại và cống hiến giá trị sinh học của mình trong từng mảnh vườn. Sự lặng lẽ ấy lại đang làm rất tốt vai trò lưu giữ một kho tàng tri thức bản địa đồ sộ của người Mông.

Trong bối cảnh nền y học hiện đại đang ngày càng đánh giá cao xu hướng sử dụng dược liệu tự nhiên, nhiều chuyên gia nông nghiệp và y tế cho rằng: “chớ pỏ dông” cần sớm được đưa vào tầm ngắm để khảo sát, nghiên cứu bài bản, giải mã thành phần dược tính và chứng minh lâm sàng các hiệu quả y học dân gian. Tuy nhiên, hành trình khai thác bắt buộc phải song hành với chiến lược bảo tồn nguồn gen và tôn trọng tuyệt đối quyền sở hữu tri thức bản địa. Bởi lẽ, với người Mông ở Co Mạ, thứ họ gìn giữ không đơn thuần là một cái cây, mà là triết lý sống, là cách cha ông bao đời ứng xử hài hòa và biết ơn với núi rừng.

Theo kinh nghiệm của người Mông, lá chuối thuốc được giã cùng một số cây rừng khác để đắp lên những chỗ bong gân, trật khớp, sưng đau hay vết thương phần mềm. Ảnh: Mùa Xuân.

Giữa những guồng quay hối hả của nhịp sống hiện đại, những mầm “chớ pỏ dông” vẫn đang âm thầm xanh tốt bên hiên nhà. Ba năm mới bung nở một mùa hoa, nhưng những giá trị dược lý và văn hóa mà loài cây này mang lại đã được bồi đắp, kết tinh qua hàng thế kỷ, trở thành một biểu tượng trường tồn trong đời sống của đồng bào Mông nơi rẻo cao Sơn La.