Chắt chiu tinh tuý từ cây thuốc xứ Mường

Từ những thân dây lặng lẽ dưới tán rừng, cây xạ đen đã được HTX Nông nghiệp Yên Trị, xã Yên Trị (Phú Thọ) chế biến thành sản phẩm OCOP, góp phần kể tiếp câu chuyện nâng tầm dược liệu bản địa bằng hướng đi của kinh tế hợp tác.

Vùng nguyên liệu cây xạ đen của HTX Nông nghiệp Yên Trị.

Giữ vị đắng của núi rừng

Người Mường ở Yên Trị vẫn quen gọi xạ đen là cây thuốc của bản làng. Trước đây, loại cây này mọc tự nhiên trên những triền núi đá vôi hoặc được trồng xen quanh vườn nhà. Khi trong gia đình có người mệt mỏi, nóng trong hay cần bồi bổ sức khỏe, bà con lại cắt thân, hái lá đem về sắc nước uống. Cứ thế, từ đời này sang đời khác, xạ đen trở thành một phần trong kho tàng tri thức y học dân gian của người Mường.

Ngay cả tên gọi của cây cũng bắt nguồn từ cách nhìn rất mộc mạc của đồng bào. Theo cách lý giải trong tiếng Mường, "xạ" gắn với gan, còn "đen" là màu của lớp nhựa tiết ra khi thân cây bị cắt. Không cần những thuật ngữ y học, người xưa đã gửi gắm kinh nghiệm sử dụng cây thuốc ngay trong cái tên của nó.

Theo y học cổ truyền, xạ đen có vị đắng chát, tính hàn, thường được sử dụng nhằm thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ chức năng gan và chăm sóc sức khỏe. Một số nghiên cứu trong nước cũng ghi nhận, trong cây có các nhóm hợp chất tự nhiên như flavonoid, quinon và saponin triterpenoid - những thành phần đang tiếp tục được nghiên cứu về hoạt tính sinh học. Tuy vậy, suốt một thời gian dài, giá trị của xạ đen vẫn chủ yếu dừng lại ở những bó thân lá phơi khô bán cho thương lái. Cây thuốc quý của núi rừng chưa thực sự mang lại nguồn thu tương xứng cho người trồng, trong khi việc khai thác tự phát cũng khiến nguồn dược liệu đứng trước nguy cơ suy giảm.

Từ thực tế ấy, một hướng đi mới đã được HTX Nông nghiệp Yên Trị lựa chọn: thay vì chỉ bán nguyên liệu, phải tạo ra sản phẩm mang giá trị gia tăng ngay trên chính vùng đất có thế mạnh về dược liệu.

Thành viên HTX Nông nghiệp Yên Trị kiểm tra hệ thống máy móc trong quá trình sản xuất cao.

Khi cây thuốc bước vào chuỗi giá trị

Những mẻ cao xạ đen đầu tiên ra đời cũng là lúc hành trình của cây thuốc bản Mường được viết sang một trang mới.

Để làm ra sản phẩm, xạ đen sau khi thu hái được lựa chọn kỹ, làm sạch rồi trải qua nhiều giờ nấu và cô đặc. Từ hàng chục kilogram nguyên liệu tươi, phần tinh chất được chắt lọc thành cao, đóng gói thành sản phẩm thuận tiện hơn cho người sử dụng. Nếu trước đây, người dùng phải đun sắc thân lá trong nhiều giờ thì nay chỉ cần hòa lượng cao vừa đủ với nước ấm. Sự thay đổi ấy tưởng như chỉ là khác biệt về cách sử dụng, nhưng thực chất là bước chuyển từ tiêu thụ nguyên liệu sang chế biến sâu để nâng giá trị dược liệu.

Lá xạ đen được phơi khô sau khi làm sạch để chuẩn bị cho bước nấu cao.

Hành trình ấy ghi thêm một cột mốc vào năm 2021, khi cao xạ đen của HTX Nông nghiệp Yên Trị được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Từ nền tảng này, HTX tiếp tục hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ. Với HTX Yên Trị, chứng nhận OCOP không chỉ là "tấm vé" đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng mà còn tạo động lực để người dân yên tâm phát triển vùng nguyên liệu, từng bước xây dựng thương hiệu xạ đen gắn với vùng đất Yên Trị.

Theo ông Bùi Phi Nam, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Yên Trị, mục tiêu không phải biến xạ đen thành một "thần dược", mà hướng đến việc tạo ra sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được chế biến theo quy trình kiểm soát chất lượng và thuận tiện cho người tiêu dùng. Điều đáng mừng sau khi sản phẩm được công nhận OCOP là ngày càng có nhiều khách hàng biết đến cao xạ đen Yên Trị. Ngoài các kênh bán hàng truyền thống, HTX còn đưa sản phẩm lên các nền tảng thương mại điện tử, kết nối với hệ thống cửa hàng OCOP và các đại lý ở nhiều địa phương. Thị trường từng bước được mở rộng đã tạo thêm động lực để HTX duy trì sản xuất và liên kết với người dân phát triển vùng nguyên liệu.

Cao xạ đen được bảo quản trong lọ thuỷ tinh, thuận tiện cho người sử dụng.

Để dược liệu bản địa sống cùng người dân

Sau nhiều năm chỉ được bán dưới dạng nguyên liệu, cây xạ đen ở Yên Trị đang dần có thêm một "đường đi" mới. Việc chế biến thành cao không chỉ giúp gia tăng giá trị sản phẩm mà còn tạo đầu ra ổn định hơn cho vùng nguyên liệu, để người dân không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái hay những đợt thu mua nhỏ lẻ.

Đó cũng là điều HTX Nông nghiệp Yên Trị theo đuổi trong quá trình phát triển sản phẩm OCOP. Khi cây thuốc được gắn với một thương hiệu, có quy trình sản xuất và thị trường tiêu thụ rõ ràng, giá trị của xạ đen không còn dừng lại ở những thân dây phơi khô. Nó được nối dài bằng cả chuỗi chế biến, phân phối và tiêu dùng. Người trồng vì thế cũng có thêm động lực đầu tư vùng nguyên liệu, thay vì chỉ khai thác tự nhiên như trước.

Cao xạ đen của HTX Nông nghiệp Yên Trị được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao năm 2021

Thị trường dược liệu vẫn còn nhiều cạnh tranh, và cao xạ đen Yên Trị cũng mới chỉ bắt đầu hành trình khẳng định thương hiệu. Song theo HTX, điều quan trọng nhất là sản phẩm đã tạo thêm một kênh tiêu thụ ổn định cho vùng nguyên liệu địa phương. Đó có thể chưa phải là đích đến, nhưng là bước đi cần thiết để người dân tiếp tục gắn bó với cây xạ đen thay vì bỏ dở giữa chừng.