Từ vị cay của ớt núi Rẽ Vơng đến sản phẩm OCOP Phú Lương

Những ngày ớt vào vụ, căn bếp gia đình anh Bùi Văn Thản ở thôn Ba Rẽ, xã Quyết Thắng, tỉnh Phú Thọ lại nồng mùi ớt. Những quả vừa hái được lựa từng quả, bỏ cuống, rửa sạch rồi hong cho ráo trước khi chế biến.

Ớt Rẽ, hay còn được người Mường gọi là ớt Khòi, vốn mọc tự nhiên trên sườn núi Rẽ Vơng. Từ những hạt giống được người dân mang về gieo quanh nhà, cây ớt dần trở thành một phần trong bữa cơm của nhiều thế hệ người Mường. Đến nay, giống ớt này đã có vùng nguyên liệu, mã truy xuất nguồn gốc và sản phẩm được công nhận OCOP.

Tại xóm Rẽ Vơng, xã Phú Lương trước đây, nay thuộc thôn Ba Rẽ, xã Quyết Thắng, ớt Rẽ từng mọc tự nhiên ở những khu vực ẩm, ít nắng trên sườn núi. Nhận thấy loại ớt này có vị cay thơm đặc trưng, người dân bắt đầu lấy hạt về trồng quanh nhà, ven đồi.

Ớt Rẽ có quả nhỏ, kích thước không đồng đều, màu xanh bóng, thân quả chắc và thuôn nhọn. Có quả chỉ nhỉnh hơn hạt thóc. Vị cay đến nhanh nhưng không quá gắt, kèm theo mùi thơm riêng.

Những quả ớt Rẽ vừa được thu hái, nổi bật với màu xanh bóng và hình dáng nhỏ, thuôn nhọn.

Người Mường có nhiều cách sử dụng ớt Rẽ, trong đó phổ biến là ngâm cùng muối và chanh. Ớt sau khi hái được nhặt bỏ cuống, rửa sạch, hong khô rồi cho vào lọ. Sau hơn một tháng, quả chuyển từ màu xanh sang vàng óng, vị chua mặn thấm đều trong khi độ giòn vẫn được giữ lại.

Để có được mẻ ớt ngon, người làm phải chú ý từng công đoạn. Quả để quá lâu sẽ giảm độ tươi, còn nước đọng trong quá trình chế biến có thể khiến ớt mềm, nổi váng. Lượng muối hoặc chanh nếu không phù hợp cũng dễ làm mất đi vị cay đặc trưng.

Trong bữa cơm của người Mường, ớt ngâm thường được dùng cùng thịt, cá hoặc các món rau theo mùa. Vị cay thơm giúp cân bằng độ ngậy của món ăn. Trong những dịp lễ, Tết hay bữa cơm đón khách, món ớt ngâm tuy không phải món chính nhưng đã trở thành hương vị quen thuộc trong đời sống ẩm thực của người dân.

Lớn lên cùng những bữa cơm ấy, anh Bùi Văn Thản từng học ngành dược rồi trở về quê mở quầy thuốc, sau đó kinh doanh thêm hàng tạp hóa. Trong quá trình bán hàng, anh nhiều lần gặp khách ăn thử ớt rồi hỏi mua. Những lời hỏi mua tưởng chừng đơn giản đã khiến anh nghĩ đến việc biến món ăn quen thuộc thành sản phẩm hàng hóa.

Anh Bùi Văn Thản kiểm tra sản phẩm Ớt Rẽ Phú Lương trước khi dán nhãn và đưa ra thị trường.

Năm 2013, anh bắt đầu trồng ớt, thu mua quả của người dân rồi chế biến để bán. Những mẻ đầu tiên chưa đạt như mong muốn, có mẻ quá mặn, có mẻ bị nổi váng. Anh tìm đến những người cao tuổi trong vùng để học cách lựa chọn quả, điều chỉnh nguyên liệu và tiếp tục thử nghiệm.

Sau nhiều lần hoàn thiện, sản phẩm dần giữ được màu sắc, độ giòn cùng vị cay thơm đặc trưng. Nếu thời gian đầu chỉ tiêu thụ khoảng 3.000 - 4.000 chai mỗi năm, đến năm 2018, sản lượng đã tăng lên 10.000 chai.

Khi lượng đơn hàng tăng, bài toán nguyên liệu trở thành vấn đề cần giải quyết. Ớt Rẽ vốn thích nghi với điều kiện trên núi nhưng khi trồng tập trung lại dễ bị úng. Ở những nơi có quá nhiều nắng, cây phát triển kém và cho ít quả.

Anh Thản thử nghiệm trên nhiều nền đất, lựa chọn khu vực râm mát, đồng thời giữ hạt từ những cây khỏe để tiếp tục nhân giống. Từ những luống ớt ban đầu, vùng nguyên liệu từng bước được mở rộng.

Hiện diện tích liên kết trồng ớt khoảng 10ha, tập trung tại xã Quyết Thắng và Ngọc Sơn. Hợp tác xã do anh thành lập thực hiện cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật và thu mua những quả đạt yêu cầu.

Gia đình bà Bùi Thị Thao là một trong những hộ tham gia liên kết. Trên khu vườn khoảng 600m², trước đây chủ yếu trồng ngô, sắn phục vụ chăn nuôi, nay những luống ớt xanh đã trở thành cây trồng chính.

Mỗi tháng, gia đình bà thu hái từ 2 - 3 lứa. Tính từ đầu năm đến hết tháng 7, số tiền bán ớt đạt hơn 10 triệu đồng. Quả sau khi thu hoạch được hợp tác xã thu mua, giúp gia đình không phải tự mang sản phẩm ra chợ hoặc chờ thương lái.

Hiệu quả bước đầu từ những hộ tham gia liên kết đã tạo thêm động lực để một số gia đình dành thêm đất trồng ớt. Cây cho thu hoạch nhiều đợt, sản phẩm có đầu ra thông qua hợp tác xã, tạo thêm sự ổn định cho người trồng.

Song song với mở rộng vùng nguyên liệu, anh Thản từng bước hoàn thiện hình thức sản phẩm. Những lọ ớt được chuyển sang sử dụng chai thủy tinh, đồng thời bổ sung nhãn hàng hóa và mã truy xuất nguồn gốc.

Tên sản phẩm cũng được thay đổi từ “Ớt núi Phú Lương Thương Thản” thành “Ớt Rẽ Phú Lương”. Trong đó, “Rẽ” gợi nhắc xóm Rẽ Vơng - nơi giống ớt được gìn giữ, còn “Phú Lương” là tên xã cũ, nơi sản phẩm bắt đầu được làm ra để bán. Cách đặt tên mới giúp sản phẩm gắn với vùng đất và nguồn gốc giống ớt thay vì chỉ gắn với một cơ sở sản xuất.

Năm 2023, Ớt Rẽ Phú Lương được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh. Hiện mỗi năm cơ sở đưa ra thị trường hơn 10.000 sản phẩm.

Từ thôn Ba Rẽ, những lọ ớt Rẽ đã được đưa đến Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh cùng nhiều địa phương khác. Sản phẩm được người tiêu dùng mua để sử dụng trong gia đình hoặc làm quà.

Cán bộ xã tham quan cơ sở sản xuất Ớt Rẽ Phú Lương của anh Bùi Văn Thản.

Đồng chí Bùi Thế Hòa, Phó Chủ tịch UBND xã Quyết Thắng, cho biết ớt Rẽ không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn gắn với văn hóa ẩm thực của người Mường.

Thời gian tới, xã tiếp tục hỗ trợ người dân bảo tồn nguồn giống, mở rộng vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm, kết nối tiêu thụ và giới thiệu ớt Rẽ trong các hoạt động quảng bá văn hóa, du lịch. Từ vùng núi Rẽ Vơng, sản phẩm được kỳ vọng tiếp tục mở rộng thị trường, đưa hương vị đặc trưng của địa phương đến nhiều người tiêu dùng hơn.