Giữ hồn Khmer trên từng tấm thổ cẩm Văn Giáo

Những sợi tơ sau khi nhuộm màu được phơi khô trước khi đưa vào dệt thổ cẩm.

Ở ấp Srây Skốth, xã An Cư, những khung dệt vẫn gắn với đời sống của người Khmer. Với người thợ, mỗi tấm thổ cẩm không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng kỹ thuật và những hoa văn được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Để hoàn thiện một sản phẩm thổ cẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn. Từ lựa chọn nguyên liệu, làm sạch, xử lý, nhuộm tơ, quay tơ vào ống đến đưa từng sợi lên khung dệt, mỗi bước đều đòi hỏi sự cẩn thận.

Đến công đoạn tạo hoa văn, người thợ tiếp tục luồn từng sợi tơ và “bắt bông” trực tiếp trên khung. Những hoa văn, màu sắc được phối hợp theo từng mẫu, tạo nên vẻ đặc trưng của thổ cẩm Khmer Văn Giáo. UBND xã An Cư cho biết đây cũng là những kỹ thuật đang được đưa vào nội dung đào tạo nghề cho lao động địa phương trong năm 2026.

Người thợ thực hiện công đoạn “bắt bông”, tạo hoa văn trên sản phẩm thổ cẩm Khmer Văn Giáo.

Thời gian hoàn thiện phụ thuộc vào kích thước và độ phức tạp của sản phẩm, có những chiếc khăn hoặc xà rông người thợ phải mất từ nửa tháng đến cả tháng mới hoàn thành.

Chính sự công phu ấy tạo nên giá trị riêng của sản phẩm thủ công. Mỗi hoa văn được hình thành qua quá trình lao động trực tiếp của người thợ, thay vì sản xuất hàng loạt bằng máy móc.

Nghề dệt thổ cẩm Khmer ở Văn Giáo đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Theo tư liệu của tỉnh An Giang, nghề từng được phục hồi từ những năm đầu của quá trình khôi phục làng nghề và sau đó từng bước được tổ chức sản xuất tập trung. Sản phẩm “Lụa thổ cẩm Văn Giáo” cũng được xây dựng, bảo hộ nhãn hiệu tập thể từ năm 2006.

Một dấu mốc quan trọng với nghề dệt là năm 2023, khi sản phẩm sà rông thổ cẩm Khmer Văn Giáo được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao. Việc đưa một sản phẩm gắn với trang phục truyền thống vào chương trình OCOP mở thêm cơ hội quảng bá thổ cẩm Văn Giáo tới người tiêu dùng và du khách.

HTX Dệt thổ cẩm Văn Giáo đã có 3 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 3 sao, đồng thời tạo sinh kế cho hơn 60 lao động địa phương.

Bên cạnh những sản phẩm đã được công nhận, kế hoạch thực hiện Chương trình OCOP năm 2026 của tỉnh An Giang còn đưa khăn choàng thổ cẩm và áo choàng thổ cẩm của HTX Dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo vào danh sách sản phẩm mới.

Chi tiết này cho thấy hướng phát triển sản phẩm đang được mở rộng từ những trang phục truyền thống sang các sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng và thị trường.

Một nghề thủ công chỉ có thể tồn tại khi kỹ thuật được tiếp tục truyền lại. Tại An Cư, hoạt động này đang được thực hiện song song với việc phát triển sản phẩm.

Sản phẩm sà rông thổ cẩm Khmer Văn Giáo được công nhận OCOP 3 sao.

Tháng 6/2026, UBND xã An Cư phối hợp với Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Tịnh Biên khai giảng lớp dệt thổ cẩm Khmer cho 25 học viên là lao động nông thôn chưa qua đào tạo nghề. Các học viên được trực tiếp thực hành từ khâu xử lý nguyên liệu, nhuộm tơ đến dệt và hoàn thiện sản phẩm dưới sự hướng dẫn của bà Neàng Chanh Ty, Phó Giám đốc HTX Dệt thổ cẩm Văn Giáo.

Trước đó, giai đoạn 2020 - 2023, xã Văn Giáo đã tổ chức 3 lớp đào tạo, truyền nghề cho 90 phụ nữ Khmer tại địa phương. Theo Báo An Giang, nghề dệt tạo thu nhập cho lao động nữ, với mức thu nhập phụ thuộc vào tay nghề cũng như độ phức tạp của từng sản phẩm.

Cùng với đào tạo nghề, địa phương cũng định hướng phát triển những sản phẩm có kích thước nhỏ, thuận tiện cho du khách như ví, túi xách, móc khóa, vòng đeo tay; đồng thời tăng cường quảng bá làng nghề gắn với hoạt động du lịch.

Như vậy, câu chuyện của thổ cẩm Văn Giáo không chỉ nằm ở việc giữ lại một kỹ thuật dệt truyền thống. Đằng sau mỗi sản phẩm còn là câu chuyện về người thợ, sinh kế của phụ nữ Khmer và nỗ lực đưa giá trị văn hóa địa phương vào những sản phẩm phù hợp với thị trường hôm nay.

Từ khung dệt trong những gia đình Khmer ở Văn Giáo, thổ cẩm đang có thêm một hành trình mới. Sản phẩm đượx chuẩn hóa, phát triển thêm mẫu mã, tham gia chương trình OCOP và xuất hiện trong các hoạt động quảng bá du lịch. Nhưng giá trị cốt lõi vẫn nằm ở đôi tay của những người thợ đang kiên trì giữ nghề, truyền nghề và đưa những hoa văn Khmer tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.