Giữ hạt nếp Gà Gáy, mở đường ra thị trường

Nếp Gà Gáy là giống lúa dài ngày gắn với đời sống của đồng bào Mường ở vùng Mỹ Lung, Yên Lập, Phú Thọ. Hạt gạo dài, mẩy, có mùi thơm; khi đồ thành xôi giữ được độ dẻo và hương vị đặc trưng.

Gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung được sản xuất tại vùng nguyên liệu ở Phú Thọ. Ảnh: Bảo Hà.

Có thời gian, giống lúa này đứng trước nguy cơ mai một do thời gian sinh trưởng dài, chăm sóc khó và phần lớn công đoạn thu hoạch phải thực hiện thủ công. Người dân vẫn giữ giống qua những vụ mùa, nhưng sản xuất nhỏ lẻ khiến việc mở rộng thị trường gặp nhiều hạn chế.

HTX sản xuất Gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung được hình thành với hướng đi tập trung hơn cho vùng nguyên liệu, tổ chức sản xuất và tiêu thụ. Năm 2010, nếp Gà Gáy Mỹ Lung được bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Đây là bước đầu để địa phương và người dân cùng giữ tên gọi, xây dựng bao bì, truy xuất nguồn gốc và đưa sản phẩm ra thị trường.

Hiện HTX có 10 thành viên chính thức và 6 lao động thường xuyên. Đơn vị đầu tư nhà điều hành, kho, nhà xưởng, dây chuyền xay xát, đóng gói gạo cùng khu chưng cất và hầm chứa rượu nếp Gà Gáy.

Khi thị trường đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng và nguồn gốc, HTX xác định không thể giữ cách làm manh mún. Giống, quy trình canh tác, thu hoạch, chế biến và đóng gói được đưa vào kế hoạch kiểm soát thống nhất.

Ông Khúc Ngọc Tung, Giám đốc HTX sản xuất Gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung, cho biết muốn nâng giá trị hạt gạo phải bắt đầu từ chất lượng. HTX tập trung chuẩn hóa các khâu sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu và duy trì uy tín của sản phẩm.

Năm 2022, mô hình sản xuất theo hướng hữu cơ được triển khai thí điểm trên diện tích 0,65ha với 18 hộ tham gia. Sau đó, HTX phối hợp với 2 doanh nghiệp thực hiện dự án liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị.

Đến năm 2023, diện tích nếp Gà Gáy sản xuất theo hướng hữu cơ được mở rộng lên 24,01ha, với 125 hộ nông dân tham gia trực tiếp. Người dân được hỗ trợ kỹ thuật, vật tư đầu vào và có đầu ra thông qua liên kết với HTX, doanh nghiệp.

Ông Đinh Công Thuận, một thành viên tham gia mô hình từ những ngày đầu, cho biết trước đây mỗi hộ sản xuất theo một cách, đầu ra phụ thuộc nhiều vào thị trường. Khi tham gia liên kết, người dân được hướng dẫn quy trình canh tác và có đơn vị thu mua, từ đó yên tâm hơn với đồng ruộng.

Gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung được nâng hạng lên sản phẩm OCOP 4 sao năm 2022. Ảnh: Bảo Hà

Mô hình liên kết cũng giúp HTX chủ động vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng giữa các vụ sản xuất và có cơ sở xây dựng kế hoạch chế biến, tiêu thụ.

Gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung được công nhận OCOP 3 sao năm 2020, sau đó nâng lên 4 sao theo Quyết định số 3050/QĐ-UBND ngày 18/11/2022 của UBND tỉnh Phú Thọ.

Cũng trong năm 2022, HTX đạt chứng nhận ISO 22000:2018 về an toàn thực phẩm. Những tiêu chuẩn này tạo thêm cơ sở để sản phẩm được chuẩn hóa trong quá trình chế biến, đóng gói và đưa ra thị trường.

Không dừng ở hạt gạo, HTX còn tận dụng nguồn nguyên liệu để phát triển rượu nếp Gà Gáy truyền thống. Sản lượng chưng cất đạt hơn 3.300 lít/năm, góp phần mở rộng danh mục sản phẩm và tăng giá trị cho hạt lúa.

Năm 2023, HTX đạt doanh thu 2,25 tỷ đồng, lợi nhuận khoảng 525 triệu đồng. Đằng sau những con số này là vùng sản xuất có sự tham gia của hàng trăm hộ dân, cùng quá trình thay đổi cách làm nông nghiệp theo hướng liên kết và kiểm soát chất lượng.

Theo ông Khúc Ngọc Tung, HTX tiếp tục mở rộng diện tích sản xuất theo hướng hữu cơ tại Sơn Lương và một số khu dân cư lân cận. Đơn vị phối hợp với doanh nghiệp hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng năng lực chế biến, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường.

Từ một giống lúa có nguy cơ thu hẹp diện tích, nếp Gà Gáy Mỹ Lung đã có thêm những lớp bảo vệ mới: nhãn hiệu tập thể, vùng nguyên liệu, liên kết sản xuất, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và chứng nhận OCOP 4 sao.

Hiện sản phẩm đã được phân phối qua nhiều đại lý trong và ngoài tỉnh. Theo thông tin được công bố tháng 9/2026, HTX liên kết với hơn 280 hộ dân, diện tích gieo cấy hơn 100ha và sản phẩm có mặt tại hơn 100 đại lý.

Với người dân nơi đây, giá trị của nếp Gà Gáy không chỉ nằm ở một sản phẩm được bán trên thị trường. Đó còn là giống lúa gắn với ký ức, tập quán và bữa cơm của người Mường.

Giữ được giống lúa, duy trì vùng nguyên liệu và đưa sản phẩm đến nhiều người tiêu dùng hơn đang trở thành cách để đặc sản này tiếp tục sống cùng đời sống hiện đại. Với HTX sản xuất Gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung, câu chuyện phía sau một gói gạo bắt đầu từ việc giữ hạt giống trên đồng ruộng và tiếp tục bằng cách tổ chức lại sản xuất để hạt gạo có chỗ đứng trên thị trường.