Điện Biên: Phụ nữ Mông giữ nghề thổ cẩm giữa nhịp sống mới

Hồi sinh nghề truyền thống, mở sinh kế mới

Nà Bủng là xã vùng cao biên giới của Điện biên (thuộc huyện Nậm Pồ cũ), với hơn 90% dân số là đồng bào Mông. Với phụ nữ nơi đây, dệt và thêu thổ cẩm không chỉ là một nghề. Đó còn là một cách gìn giữ nếp sống, một dạng ngôn ngữ để kể về bản làng, núi rừng, về những mùa nương rẫy nối dài.

Ngày trước, người Mông Nà Bủng tự trồng lanh, bật sợi, dệt thành tấm vải trắng tinh để bắt đầu những họa tiết đầu tiên. Nhưng cùng với nhịp sống hiện đại ùa về, nhiều công đoạn nay đã đổi thay. Bà con sử dụng vải dệt sẵn, dành thời gian cho việc thêu thùa, may mặc theo nhu cầu gia đình. Công việc lặng thầm trong những buổi rảnh rang ấy đã cùng phụ nữ Mông đi qua rất nhiều mùa mưa nắng.

Nhận thấy giá trị văn hóa lẫn tiềm năng kinh tế từ nghề truyền thống, chính quyền địa phương đã bắt tay vào hỗ trợ, hướng dẫn bà con tổ chức sản xuất. Năm 2018, mô hình thêu chân váy và áo truyền thống của bản Púng Pá Kha ra đời, gồm 40 thành viên hầu hết đều là phụ nữ Mông.

Cột mốc quan trọng hơn xuất hiện vào năm 2022, khi nghề thêu trang phục của bản được công nhận là nghề truyền thống. Chị Mùa Thị Mỷ, Chủ nhiệm mô hình thêu chân váy, áo trang phục dân tộc Mông bản Púng Pá Kha cho biết: Sáu máy may được hỗ trợ, phân bổ về từng nhóm, giúp công việc bớt nhọc nhằn, quy trình sản xuất ổn định hơn. Đó là bước đi nhỏ nhưng mở ra cánh cửa lớn cho việc xây dựng thương hiệu và tìm đầu ra cho sản phẩm thổ cẩm của người Mông nơi này.

Thường thì nguyên liệu được lấy từ các vùng trồng lanh nổi tiếng như khu vực Hà Giang cũ, Yên Bái. Khi vải đưa về bản, các nhóm sẽ chia nhau từng khâu. Người nhuộm chàm cho vải lên màu xanh đặc trưng, người khác thì tỉ mẩn vẽ sáp ong, thêu hoa văn, ráp may… để tạo thành những chiếc váy, chiếc áo mang hồn cốt của người Mông.

Thành viên mô hình thêu chân váy, áo trang phục dân tộc Mông bản Púng Pá Kha may váy, áo truyền thống.

Thành phẩm hoàn thiện được gom lại theo lô, rồi chuyển xuống cho thương lái ở các tỉnh miền xuôi và cả thị trường Thái Lan, Trung Quốc. Mặt hàng chủ lực vẫn là vải hoa văn và chân váy truyền thống, mỗi sản phẩm có giá từ 900.000 - 1.500.000 đồng. Cứ khoảng hai tháng, mô hình lại hoàn tất một đợt hàng, trị giá hơn 400 triệu đồng (chưa trừ chi phí). Nguồn thu này giúp nhiều phụ nữ trong bản có thêm khoản thu nhập ổn định, cải thiện đời sống và tự tin gắn bó lâu dài với nghề của tổ tiên để lại.

Chị Giàng Thị Chu, một trong những phụ nữ gắn bó với mô hình thêu váy áo của bản Púng Pá Kha tâm sự rằng: chị chưa bao giờ nghĩ những đường kim mũi chỉ của mình lại được thương lái trong và ngoài tỉnh tìm mua đều đặn đến vậy.

“Lúc rảnh rỗi tôi lại nhận vải về làm. Vừa tranh thủ thời gian, vừa có thêm đồng ra đồng vào cho gia đình. Với những cuộn vải dài tám mét, tôi mất khoảng hai tuần để hoàn thiện phần thêu, mỗi cuộn được trả 250.000 đồng. Còn khi may váy áo từ vải đã chuẩn bị sẵn, tôi có thể làm được khoảng năm sản phẩm mỗi ngày, công khoảng 100.000 đồng một chiếc. Nhờ đó, thu nhập trung bình mỗi tháng cũng được hơn 3 triệu đồng”, chị Chu chia sẻ.

Những năm trước kinh tế của gia đình chị chủ yếu dựa vào trồng trọt, chăn nuôi nên vẫn là hộ nghèo. Từ khi tham gia mô hình, bởi công việc phù hợp, có thể làm khi rảnh, có thu nhập đều đặn hàng tháng nên gia đình chị Chu đã thoát nghèo năm 2023.

Chị Mùa Thị Mỷ chuẩn bị đơn hàng váy áo để gửi xe cho thương lái.

Giữ nghề - giữ mạch văn hóa

Với chính quyền địa phương nơi đây, giữ nghề truyền thống chính là giữ bản sắc. Chủ tịch UBND xã Nà Bủng, ông Nguyễn Văn Tiếp cho biết: “Chúng tôi luôn cố gắng tạo không gian để nghề có đất sống, để phụ nữ Mông có nơi khẳng định bàn tay khéo và niềm tự hào văn hóa. Sau khi hoàn tất sáp nhập và kiện toàn bộ máy ở cả hai cấp, địa phương đang tập trung đẩy mạnh công tác truyền thông và xây dựng các kế hoạch phát triển gắn với bảo tồn văn hóa.

Xã đang triển khai các chương trình như: xây dựng chợ phiên Ham Xoong, phục dựng các lễ hội truyền thống, phát triển hoạt động du lịch trải nghiệm, đặc biệt là tuyến khám phá đỉnh Ngải Thầu dịp Tết Nguyên đán. Những hoạt động này không chỉ bảo tồn bản sắc mà còn tạo không gian thuận lợi để quảng bá và tiêu thụ các sản phẩm thủ công của đồng bào các dân tộc trên địa bàn.”

Thêu, may trang phục truyền thống lúc nông nhàn đã đem lại nguồn thu ổn định cho bà con người Mông ở Púng Pá Kha.

Giữa sự xoay chuyển mạnh mẽ của đời sống hiện đại, nghề thêu, dệt thổ cẩm của người Mông ở Nà Bủng vẫn đang âm thầm vươn lên. Mỗi tấm váy, những sợi lanh được nhuộm màu chàm đậm, những họa tiết cổ truyền được thêu tỉ mỉ vẫn tiếp tục được trao qua từng thế hệ. Và trong nhịp đời hối hả, người Mông vẫn giữ được điều quan trọng nhất, đó là bản sắc.

Khi văn hóa được xem như động lực phát triển kinh tế - xã hội, nghề truyền thống không còn chỉ là ký ức mà trở thành nguồn lực giúp người dân Nà Bủng nâng cao thu nhập, thoát nghèo bền vững.