Biến "vàng xanh" thành mũi nhọn tỷ đô: Khát vọng định vị Lào Cai trên bản đồ dược liệu quốc gia

Cây quế được Lào Cai xác định là cây trồng chủ lực của ngành dược liệu. Ảnh: Kim Thoa

"Đánh thức" mỏ vàng 850 loài thảo dược đặc hữu

Từ lâu, những cánh rừng quế bạt ngàn tại Văn Bàn, Bảo Yên hay các thung lũng atiso dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn đã là nguồn sinh kế bền vững của hàng nghìn hộ nông dân. Xen kẽ dưới tán rừng nguyên sinh là di sản tri thức về hàng trăm loài cây thuốc quý được đồng bào Dao, Mông, Hà Nhì, Giáy âm thầm bảo tồn qua nhiều thế hệ.

Sở hữu "kho báu" thiên nhiên lên tới 850 loài cây thuốc – với nhiều loại mang đặc tính hữu cao của hệ sinh thái Hoàng Liên Sơn - Lào Cai nắm giữ lợi thế tuyệt đối để phát triển kinh tế xanh. Nhận diện rõ tiềm năng này, tỉnh đã thiết lập những mục tiêu đầy tham vọng: Giai đoạn 2026-2030, mở rộng diện tích dược liệu tập trung lên trên 8.500ha, đạt sản lượng 40.000 tấn/năm. Quan trọng hơn, giá trị ngành hàng sau chế biến được kỳ vọng vọt lên mốc 2.000 tỷ đồng.

Trong bức tranh tổng thể, cây quế tiếp tục giữ vai trò "đầu tàu". Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ phát triển vùng quế lên khoảng 150.000ha, đạt sản lượng 50.000 tấn vỏ khô/năm, kiên quyết giảm dần tỷ lệ xuất khẩu nguyên liệu thô.

Để giữ vững nền móng, bài toán tự chủ nguồn giống đang được giải quyết thông qua việc nâng cấp các cơ sở sản xuất tại Y Tý, Bắc Hà, Sa Pa và Púng Luông. Song song đó, công tác lưu giữ nguồn gen và số hóa dữ liệu nhận diện đang được triển khai gắt gao tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên. Khai thác luôn đi cùng bảo tồn – đó là định hướng bất di bất dịch để Lào Cai giữ mãi màu xanh cho đại ngàn.

Nông dân Lào Cai thu hoạch lá atiso. Ảnh: Kim Thoa

Lấy chế biến sâu và công nghệ số làm "đòn bẩy"

Có vùng nguyên liệu quy mô lớn mới chỉ là điều kiện cần. Để đưa cây thuốc vươn lên thành ngành hàng giá trị gia tăng cao, Lào Cai xác định "chìa khóa" nằm ở công nghệ và chế biến sâu.

Lộ trình đến 2030, địa phương sẽ trải thảm đỏ thu hút đầu tư ít nhất 6 cơ sở chế biến mới, đẩy tỷ lệ dược liệu được chế biến sâu chạm ngưỡng 50%. Khi dòng vốn và công nghệ hội tụ, những nguyên liệu thô như quế, atiso sẽ được "hóa phép" thành tinh dầu, trà thảo dược, cao chiết xuất, mỹ phẩm thiên nhiên và thực phẩm bảo vệ sức khỏe.

Để tự tin bước ra sân chơi toàn cầu, quy trình sản xuất đang được chuẩn hóa khắt khe theo các tiêu chuẩn GACP-WHO, GMP, ISO và HACCP. Đáng chú ý, công nghệ số đang len lỏi vào từng nông lâm trường. Nuôi cấy mô được ứng dụng để nhân nhanh giống chủ lực sạch bệnh. Hệ thống GIS và viễn thám hỗ trợ quản lý vùng trồng, giám sát sinh trưởng và cảnh báo dịch hại. Mã QR được gắn trên mỗi sản phẩm giúp minh bạch hóa hành trình truy xuất nguồn gốc.

Sản phẩm thuốc tắm do người dân tộc Dao đỏ ở Lào Cai sản xuất. Ảnh: Kim Thoa

Thương mại hóa tri thức bản địa và vươn ra biển lớn

Một lợi thế cạnh tranh độc quyền khác của Lào Cai chính là kho tàng tri thức bản địa. Những bài thuốc dân gian truyền đời của đồng bào vùng cao nay không chỉ là kinh nghiệm truyền miệng, mà được coi là nguồn dữ liệu quý để nghiên cứu. Sự kết hợp giữa y lý cổ truyền và khoa học bào chế hiện đại sẽ tạo ra những sản phẩm mang đậm bản sắc nhưng vẫn đáp ứng tiêu chuẩn y khoa khắt khe.

Định hướng giai đoạn 2026 - 2030, Lào Cai phấn đấu hình thành các vùng sản xuất dược liệu tập trung, liên kết chặt chẽ với chế biến và tiêu thụ bền vững.

Trợ lực cho quá trình này, tỉnh đặt mục tiêu kiến tạo ít nhất 100 sản phẩm OCOP từ dược liệu đạt tiêu chuẩn 3 sao trở lên. Một loạt chính sách về đất đai, tín dụng và hạ tầng đang được kích hoạt để thắt chặt mối liên kết giữa doanh nghiệp - hợp tác xã - nông dân.

Không dừng lại ở ranh giới quốc gia, "vàng xanh" Lào Cai đang mang theo tham vọng chinh phục các thị trường xuất khẩu khó tính như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu và Hoa Kỳ. Vượt lên trên những con số về diện tích hay sản lượng, vùng đất biên cương này đang kiến tạo một hệ sinh thái hoàn chỉnh – nơi nông nghiệp, công nghiệp chế biến, bảo tồn đa dạng sinh học và du lịch trải nghiệm được hòa quyện thành một chuỗi giá trị thống nhất và bền vững.