“Đòn bẩy chiến lược” đưa OCOP Việt Nam ra thị trường năm châu

Tiềm năng lớn nhưng khả năng phân phối còn hạn chế

Sau nhiều năm triển khai, OCOP đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận về số lượng sản phẩm, chất lượng và tính đa dạng vùng miền. Tuy nhiên, thị trường tiêu thụ của các sản phẩm OCOP vẫn còn nhiều bất cập mang tính cấu trúc.

Ở phần lớn địa phương, việc tiêu thụ OCOP vẫn phụ thuộc vào các kênh truyền thống như hội chợ, điểm bán lẻ địa phương, du lịch hoặc hệ thống phân phối nhỏ lẻ. Điều này khiến sản phẩm dù có chất lượng nhưng khó tiếp cận thị trường rộng lớn hơn, đặc biệt là các đô thị lớn và thị trường quốc tế.

Thị trường tiêu thụ của các sản phẩm OCOP vẫn còn nhiều bất cập.

Ngoài ra, năng lực tiếp thị của nhiều chủ thể OCOP còn yếu. Phần lớn là hợp tác xã, hộ sản xuất nhỏ, chưa có đội ngũ chuyên trách về marketing hay xây dựng thương hiệu. Thiếu các công cụ số, việc quảng bá sản phẩm còn manh mún, thiếu đồng bộ và chưa khai thác được câu chuyện bản sắc – yếu tố quan trọng nhất làm nên giá trị OCOP.

Một vấn đề khác nằm ở chuỗi logistics và kết nối thị trường. Nhiều sản phẩm OCOP, nhất là nông sản chế biến, chưa được tích hợp vào hệ thống phân phối hiện đại hoặc các nền tảng số lớn. Điều này làm giảm đáng kể khả năng mở rộng quy mô và gia tăng giá trị.

Chuyển đổi số đồng bộ từ sản phẩm đến thị trường

Chuyển đổi số đối với OCOP không chỉ là đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử. Đó là một quá trình tái cấu trúc toàn bộ hệ sinh thái sản xuất – phân phối – tiếp thị theo hướng hiện đại, minh bạch và kết nối.

Trước hết, cần số hóa thông tin sản phẩm. Mỗi sản phẩm OCOP phải có hồ sơ số đầy đủ, bao gồm nguồn gốc, quy trình sản xuất, chứng nhận chất lượng và câu chuyện văn hóa gắn với địa phương. Đây không chỉ là yêu cầu truy xuất nguồn gốc, mà còn là nền tảng để xây dựng niềm tin với người tiêu dùng trong môi trường số.

Tiếp theo là chuyển đổi phương thức bán hàng. Việc tham gia các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada, Tiki hay các nền tảng chuyên biệt về nông sản là bước đi cần thiết, nhưng chưa đủ. OCOP cần phát triển mô hình bán hàng đa kênh (omnichannel), kết hợp giữa online và offline, giữa thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm.

Chuyển đổi số đang tạo động lực mới, giúp sản phẩm OCOP mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường trong và ngoài nước.

Một yếu tố quan trọng khác là dữ liệu. Khi chuyển sang kinh doanh trên nền tảng số, các chủ thể OCOP có thể tiếp cận dữ liệu về hành vi người tiêu dùng, xu hướng thị trường và phản hồi khách hàng theo thời gian thực. Đây là lợi thế mà phương thức kinh doanh truyền thống không có, giúp họ điều chỉnh sản phẩm và chiến lược một cách linh hoạt.

Cuối cùng, chuyển đổi số cần được thực hiện đồng bộ từ cấp doanh nghiệp đến cấp địa phương. Các cơ quan quản lý cần đóng vai trò “kiến tạo”, xây dựng hệ thống nền tảng chung, từ cơ sở dữ liệu OCOP quốc gia đến các công cụ hỗ trợ marketing, logistics và thanh toán điện tử.

Thương mại điện tử là cánh cửa mở ra thị trường mới

Trong kỷ nguyên số, thương mại điện tử không còn đơn thuần là một kênh bán hàng bổ sung, mà đã trở thành hạ tầng thương mại cốt lõi - nơi các doanh nghiệp nhỏ, đặc biệt là các chủ thể nông thôn và sản phẩm bản địa, có thể bước qua ranh giới địa lý để tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đối với thị trường trong nước, thương mại điện tử đóng vai trò như một “bộ tăng tốc” cho phân phối. Thay vì phụ thuộc vào nhiều tầng nấc trung gian như đại lý, nhà phân phối hay hệ thống bán lẻ truyền thống, các sản phẩm OCOP có thể tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng tại Hà Nội, TP.HCM hay các đô thị lớn chỉ thông qua một đơn hàng trực tuyến. Mô hình này không chỉ giúp giảm chi phí lưu thông, mà còn tăng biên lợi nhuận cho người sản xuất nhờ rút ngắn chuỗi cung ứng.

Chuẩn hóa quy trình, logistics và truy xuất nguồn gốc là nền tảng để sản phẩm OCOP tham gia chuỗi cung ứng hiện đại.

Kinh nghiệm từ châu Âu cho thấy gần 50% doanh nghiệp nhỏ bán hàng trên Amazon nằm ở khu vực nông thôn, và chính thương mại điện tử đã giúp họ thoát khỏi quy mô địa phương để tiếp cận khách hàng trên toàn lục địa. Không chỉ vậy, người tiêu dùng ở vùng nông thôn châu Âu cũng tiết kiệm hàng trăm triệu km di chuyển mỗi tháng nhờ mua sắm trực tuyến. Điều này cho thấy TMĐT vừa mở rộng thị trường, vừa tối ưu hóa chi phí xã hội.

Ở góc độ quốc tế, thương mại điện tử xuyên biên giới (cross-border e-commerce) thậm chí còn quan trọng hơn. Thị trường này đã vượt mốc 1.000 tỷ USD toàn cầu trong nhiều năm liên tiếp, trở thành một trong những động lực tăng trưởng nhanh nhất của thương mại thế giới. Điều đó có nghĩa là nếu được chuẩn hóa và số hóa đúng cách, một sản phẩm OCOP hoàn toàn có thể được bán trực tiếp cho khách hàng tại Mỹ, châu Âu hay Nhật Bản mà không cần một hệ thống xuất khẩu truyền thống phức tạp.

Những mô hình thành công trên thế giới khẳng định rõ điều này. Tại Trung Quốc, các nền tảng như Pinduoduo hay Taobao đã giúp hàng triệu hộ nông dân đưa sản phẩm địa phương lên thị trường quốc gia và quốc tế, đóng góp mạnh mẽ vào xóa đói giảm nghèo và phục hồi kinh tế nông thôn. Báo cáo của FAO chỉ ra rằng thương mại điện tử nông thôn không chỉ mở rộng thị trường mà còn tăng hiệu quả sản xuất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo việc làm tại chỗ.

Tại Mỹ và châu Âu, các trang trại nhỏ cũng đã tận dụng mô hình “direct-to-consumer” [bán trực tiếp cho khách hàng] thông qua thương mại điện tử để bán trực tiếp thực phẩm hữu cơ, pho mát thủ công hoặc các sản phẩm đặc sản vùng miền. Doanh thu từ bán hàng trực tiếp của nông hộ tại Mỹ đã tăng mạnh trong giai đoạn dịch COVID-19, khi người tiêu dùng chuyển sang mua online và ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng.

Một điểm quan trọng khác là thương mại điện tử đã làm thay đổi hoàn toàn cách “kể chuyện sản phẩm”. Nếu như trước đây, OCOP chủ yếu được nhận diện qua bao bì hoặc hội chợ, thì trong môi trường số, mỗi sản phẩm trở thành một “nội dung” - từ hình ảnh, video, livestream cho đến câu chuyện về vùng đất, con người và quy trình sản xuất.

Người tiêu dùng hiện đại không chỉ mua sản phẩm, mà còn “mua niềm tin” và “mua trải nghiệm văn hóa”. Điều này đặc biệt có lợi cho OCOP, vốn sở hữu yếu tố bản sắc rất rõ ràng. Khi được truyền tải đúng cách thông qua nền tảng số, đặc sản vùng miền không còn là hàng hóa địa phương, mà trở thành một phần của câu chuyện toàn cầu về ẩm thực, văn hóa và lối sống bền vững.

Chuẩn hóa quy trình, logistics và truy xuất nguồn gốc là nền tảng để sản phẩm OCOP tham gia chuỗi cung ứng hiện đại.

Tuy nhiên, để bước qua “cánh cửa” này, các sản phẩm OCOP cần đáp ứng những tiêu chuẩn cao hơn nhiều so với thị trường nội địa. Các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, bao bì, logistics xuyên biên giới và dịch vụ khách hàng phải được chuẩn hóa. Báo cáo của Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC) nhấn mạnh rằng để doanh nghiệp nhỏ tham gia thương mại số toàn cầu, cần đồng thời cải thiện năng lực về logistics, thanh toán, kỹ năng số và tuân thủ quy định quốc tế.

Nhìn tổng thể, thương mại điện tử không chỉ giúp OCOP “bán được hàng”, mà còn giúp tái định vị vai trò của sản phẩm nông thôn trong nền kinh tế số. Nó biến những sản phẩm mang tính địa phương thành hàng hóa có thể cạnh tranh trên quy mô toàn cầu, đồng thời tạo ra cơ hội phát triển kinh tế bền vững cho khu vực nông thôn.

Nói cách khác, nếu được khai thác đúng cách, thương mại điện tử không chỉ là một kênh phân phối mà là cánh cửa chiến lược đưa OCOP Việt Nam bước vào hệ sinh thái thương mại toàn cầu của thế kỷ 21.

OCOP và hành trình bước vào nền kinh tế số

Để chuyển đổi số OCOP thành công, cần một hệ giải pháp tổng thể thay vì những sáng kiến rời rạc.

Trước hết là nâng cao năng lực cho các chủ thể OCOP. Điều này bao gồm đào tạo về kỹ năng số, marketing trực tuyến, quản trị thương hiệu và vận hành thương mại điện tử. Nhà nước và các tổ chức hỗ trợ cần đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp chương trình đào tạo thiết thực, phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Song song đó là phát triển hạ tầng số. Cần xây dựng các nền tảng chung dành riêng cho OCOP, tích hợp từ trưng bày sản phẩm, giao dịch, thanh toán đến logistics. Một “chợ số OCOP quốc gia” có thể trở thành trung tâm kết nối cung – cầu và tạo điều kiện cho các sản phẩm địa phương tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.

Các chủ thể OCOP từng bước ứng dụng công nghệ số nhằm nâng cao năng lực quảng bá, kinh doanh và xây dựng thương hiệu.

Ngoài ra, việc liên kết giữa OCOP và du lịch cũng cần được đẩy mạnh. Các tour du lịch trải nghiệm, các lễ hội văn hóa có thể trở thành kênh quảng bá hiệu quả cho sản phẩm OCOP, đồng thời tạo ra sự kết nối giữa trải nghiệm thực tế và mua sắm trực tuyến.

Cuối cùng, cần có cơ chế chính sách hỗ trợ. Từ ưu đãi thuế, hỗ trợ logistics, đến thúc đẩy hợp tác công – tư trong phát triển nền tảng số, tất cả đều cần được thiết kế đồng bộ để tạo điều kiện cho OCOP phát triển bền vững.

Thương mại điện tử xuyên biên giới được kỳ vọng trở thành đòn bẩy đưa sản phẩm OCOP Việt Nam vươn ra thị trường toàn cầu.

Chuyển đổi số và thương mại điện tử không chỉ là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết để OCOP Việt Nam phát triển trong bối cảnh mới. Nếu được triển khai đúng cách, đây sẽ là “đòn bẩy chiến lược” giúp các sản phẩm địa phương không chỉ đứng vững trong nước, mà còn vươn ra thị trường quốc tế.

Trong hành trình ấy, điều quan trọng nhất nằm ở cả công nghệ lẫn tư duy. Khi người sản xuất OCOP bắt đầu nhìn sản phẩm của mình không chỉ là hàng hóa, mà là một “thương hiệu văn hóa” trong môi trường số, đó cũng là lúc OCOP thực sự bước vào kỷ nguyên mới.