Hồn núi Lào Cai vượt đại ngàn, vươn ra thế giới

Nông dân vùng cao không chỉ trồng trọt để đủ ăn, mà đã bắt đầu nghĩ đến thị trường, đến thương hiệu, đến con đường đưa sản vật quê hương đi xa hơn những con dốc quanh co của đại ngàn.

Ở Lào Cai, câu chuyện ấy đang được viết lại từng ngày. Nó được viết bằng sự kiên trì của những người nông dân biết thay đổi tư duy, biết đặt niềm tin vào khoa học kỹ thuật. Và quan trọng hơn, họ đã biết nhìn thấy giá trị thật sự của những gì thiên nhiên ban tặng.

Khi những cây chè cổ thụ không còn bị lãng quên

Trên vùng cao Suối Giàng, những cây chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi vẫn đứng đó, thân xù xì như chứng nhân của thời gian.

Từ bao đời nay, người Mông vẫn coi cây chè như một phần đời sống: sáng hái búp, chiều sao trà, tối quây quần bên chén nước nóng thơm lừng. Nhưng đã có một thời gian dài, thứ “vàng xanh” ấy bị lãng quên. Đường sá cách trở, kỹ thuật chế biến còn thô sơ khiến giá trị của chè Shan tuyết chưa bao giờ được nhìn nhận đúng mức.

Lá cây đại bi là loại thảo dược bản địa của xã Chiền Ken.

Bà Lâm Thị Kim Thoa, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) chè Suối Giàng là một trong những người không cam lòng để đặc sản quê hương chỉ dừng lại ở mức “nổi tiếng trong lời kể”.

Theo bà Thoa, hơn ba thập kỷ gắn bó với vùng đất này, bà hiểu rõ từng triền núi, từng cây chè cổ. Bà cũng hiểu rằng nếu không thay đổi cách làm, cây chè sẽ mãi chỉ là nguồn thu nhỏ bé của người dân vùng cao.

Năm 2007, bà vận động các hộ trồng chè thành lập HTX. Những ngày đầu, câu chuyện liên kết sản xuất nghe có vẻ xa lạ với nhiều người. Thiếu vốn, thiếu thiết bị, lại thêm thói quen sản xuất nhỏ lẻ khiến con đường phía trước không hề dễ dàng. Nhưng bà Thoa tin rằng: chỉ khi giữ được chất lượng, chè Suối Giàng mới có thể đi xa.

Người dân được hướng dẫn thu hái hoàn toàn thủ công, chỉ chọn những búp chè đạt chuẩn. Vùng nguyên liệu được giữ sạch, không sử dụng hóa chất.

Trong khâu chế biến, sự tỉ mỉ được đặt lên hàng đầu. Người sao trà không chỉ dựa vào máy móc mà còn dựa vào cảm nhận bằng tay: chạm vào búp chè để biết nhiệt độ, nhìn màu lá để điều chỉnh lửa. Những thao tác tưởng chừng đơn giản ấy lại chính là bí quyết tạo nên hương vị riêng của trà Shan tuyết, thứ vị hậu ngọt sâu, bền, mang theo cả khí lạnh và hương núi của vùng cao.

Đến nay, HTX chè Suối Giàng đã có 4 dòng sản phẩm chủ lực đạt chuẩn OCOP 4 sao gồm: Hồng trà, Hoàng trà, Diệp trà và Bạch trà. Sản phẩm từ cây chè cổ thụ mọc giữa giữa đại ngàn đã bắt đầu tiếp cận đến những thị trường khó tính như Anh hay Nhật Bản.

Với 4 dòng trà chủ lực đạt OCOP 4 sao, sản phẩm trà của HTX chè Suối Giàng không chỉ khẳng định trong nước mà còn bắt đầu tiếp cận các thị trường "khó tính" như Anh, Nhật Bản. Ảnh: Kim Thoa.

Sản phẩm Trà Cao Đại Bi của HTX Nông lâm nghiệp An Dược. Ảnh: Kim Thoa.

Không dừng lại ở việc bán trà, HTX còn kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm.

Du khách đến Suối Giàng có thể tự tay hái chè, xem quy trình sao trà truyền thống và lắng nghe câu chuyện về văn hóa của người Mông gắn với cây chè cổ. Những chén trà nóng không chỉ mang hương vị núi rừng, mà còn mang theo cả câu chuyện về một hành trình giữ gìn và nâng tầm đặc sản địa phương.

Lá cây rừng cũng … xuất khẩu

Nếu Suối Giàng có chè Shan tuyết, thì vùng Chiềng Ken lại có những cánh rừng thảo dược. Trong số đó, cây đại bi là loại cây quen thuộc với người Tày. Từ lâu, họ đã dùng lá đại bi để xông giải cảm, chữa đau đầu hay đau bụng. Nhưng ít ai nghĩ rằng loài cây mọc hoang ven rừng ấy có thể trở thành sản phẩm thương mại.

Anh An Văn Tuấn, một thanh niên người Tày sinh năm 1991 sau khi tốt nghiệp Đại học Lâm nghiệp đã quyết định trở về quê khởi nghiệp. Ý tưởng ban đầu của anh khá đơn giản, đó là chiết xuất tinh dầu từ cây đại bi để nâng giá trị của loại cây bản địa này.

“Thực tế không hề dễ dàng. Mẻ chưng cất đầu tiên từ cả tấn lá tươi chỉ thu được vài chục mililit tinh dầu. Sai số kỹ thuật khiến gần như toàn bộ công sức trở thành thất bại. Với nhiều người, đó có thể là dấu chấm hết cho một ý tưởng khởi nghiệp”, anh Tuấn cho biết.

Nhưng anh Tuấn quyết không bỏ cuộc. Anh dành thời gian nghiên cứu lại quy trình, điều chỉnh nhiệt độ, áp suất, thay đổi cách xử lý nguyên liệu. Sau nhiều lần thử nghiệm, hiệu suất chiết xuất tăng lên rõ rệt. Cũng từ đó, HTX Nông lâm nghiệp An Dược ra đời, đánh dấu bước chuyển từ thử nghiệm nhỏ lẻ sang sản xuất bài bản.

Anh An Văn Tuấn là người tiên phong chiết xuất tinh dầu đại bi, giúp nâng cao giá trị gia tăng cho cây đại bi và các loài thảo dược bản địa tại xã Chiềng Ken (Lào Cai). Ảnh: Kim Thoa

HTX mạnh dạn đầu tư hệ thống máy sấy lạnh, thiết bị chiết rót tinh dầu và dây chuyền đóng gói hiện đại. Từ một sản phẩm ban đầu, danh mục nhanh chóng mở rộng với gần 20 sản phẩm khác nhau, gồm: trà túi lọc, trà thảo mộc, cao dược liệu, nước súc miệng… làm từ đại bi và nhiều loại cây dược liệu khác.

Sản phẩm Trà túi lọc Đại Từ Bi của HTX Nông lâm nghiệp An Dược. Ảnh: Kim Thoa.

Hiện nay, 6 sản phẩm của HTX đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Mỗi tháng, hàng chục nghìn sản phẩm được đưa ra thị trường.

Bà Lâm Thị Kim Thoa, Giám đốc HTX chè Suối Giàng đã có hơn 30 năm gắn bó, “nặng lòng” gìn giữ, nâng tầm thương hiệu chè địa phương. Ảnh: Kim Thoa.

Điều đáng chú ý là thông qua các đơn hàng trực tiếp và kênh thương mại điện tử xuyên biên giới, trà và tinh dầu thảo dược từ Chiềng Ken đã xuất hiện tại Anh, Pháp, Mỹ - những thị trường vốn rất khắt khe với sản phẩm tự nhiên.

Đằng sau con số doanh thu thực tế chính là một thay đổi rõ rệt trong đời sống người dân địa phương.

Khoảng 20 hộ nông dân đã liên kết cùng HTX xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, có đầu ra và thu nhập ổn định hơn trước. Có lẽ nhiều người khó mà tin rằng, những loài cây rừng mọc lặng lẽ trên sườn núi như thảo dược Chiềng Ken giờ đây đang bắt đầu bước ra thị trường thế giới.

Từ những bàn tay quen với cuốc nương, những nông dân ở Lào Cai đã bắt đầu làm quen với tiêu chuẩn, với quy trình, với khái niệm thương hiệu và thị trường. Nông sản không chỉ để bán ở chợ phiên, mà còn phải đi xa hơn, đi qua những con đường lớn của thương mại hiện đại. Và muốn đi xa, sản phẩm của núi rừng phải đủ sạch, đủ chuẩn, đủ câu chuyện để thuyết phục người tiêu dùng.

Trà phổ nhĩ do HTX chè Suối Giàng sản xuất.

Giữa vùng núi Tây Bắc, những người nông dân bình dị vẫn lặng lẽ viết nên trang mới cho nông nghiệp địa phương. Trang mới ấy được tạo nên từ sự dám nghĩ, dám làm, từ khát vọng đưa hương vị của đất trời vùng cao vượt qua những dãy núi trùng điệp, để chạm tới những thị trường rộng lớn hơn.