Đánh thức “mỏ vàng xanh” trên đất dốc Sơn La

Từ thay đổi cây trồng đến thay đổi tư duy sản xuất

Trên vùng đất Mường Bú, huyện Mường La, gia đình anh Lò Văn Tiếng từng có nhiều năm gắn bó với cây ngô. Hơn 3ha đất dốc mỗi năm chỉ sản xuất được một vụ, năng suất thấp, thu nhập bấp bênh. Năm 2018, khi địa phương triển khai chuyển đổi cơ cấu cây trồng, anh mạnh dạn phá bỏ diện tích ngô để trồng táo đại.

“Ban đầu gia đình cũng băn khoăn, bởi cây ăn quả phải vài năm mới cho thu hoạch. Nhưng được cán bộ hướng dẫn kỹ thuật, gia đình quyết tâm chuyển đổi”, anh Tiếng chia sẻ.

Sự mạnh dạn ấy đã mang lại kết quả ngoài mong đợi. Những năm gần đây, vườn táo của gia đình đạt năng suất ổn định khoảng 75 tấn quả mỗi năm. Với giá bán dao động từ 20.000 - 30.000 đồng/kg, nguồn thu đạt gần 1,5 tỷ đồng/năm, cao gấp nhiều lần so với trồng ngô trước đây.

Không chỉ ở Mường Bú, câu chuyện chuyển đổi sản xuất đang diễn ra trên khắp các vùng nông thôn Sơn La. Tại xã biên giới Lóng Phiêng, huyện Sông Mã, HTX Phương Nam hiện phát triển 303ha nhãn ứng dụng công nghệ cao. Cuối năm 2024, vùng sản xuất này được UBND tỉnh công nhận vùng trồng.

Những vùng cây ăn quả trên đất dốc Sơn La đang trở thành động lực phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương.

Giám đốc HTX Phương Nam, ông Trần Như Kiên cho biết: “Các hộ thành viên thực hiện thống nhất quy trình sản xuất từ khâu lựa chọn giống, mật độ trồng, cắt tỉa tạo tán đến quản lý sâu bệnh theo hướng an toàn sinh học. Tất cả đều được ghi chép nhật ký sản xuất và truy xuất nguồn gốc. Nhờ đó, năm 2025, HTX thu hoạch hơn 5.000 tấn nhãn tươi, giá bán bình quân đạt 12.000 đồng/kg. Thu nhập của người dân đạt khoảng 150 triệu đồng/ha”.

Điều đáng ghi nhận là sự thay đổi không chỉ diễn ra trên đồng ruộng mà còn trong nhận thức của người nông dân. Từ chỗ sản xuất theo kinh nghiệm, nhiều hộ đã quen với các tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình chất lượng và yêu cầu của thị trường. Đến nay, Sơn La có trên 85.000ha cây ăn quả; 33.600ha cà phê với sản lượng hơn 37.700 tấn cà phê nhân; 6.132 ha chè, sản lượng đạt 56.182 tấn; khoảng 10.000ha mía với sản lượng trên 650.000 tấn.

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La, ông Vũ Tiến Đĩnh, điểm then chốt của quá trình chuyển đổi là tổ chức lại sản xuất theo hướng gắn với thị trường và công nghiệp chế biến. Khi tham gia chuỗi giá trị, người dân buộc phải thay đổi tư duy, sản xuất theo nhu cầu thị trường và yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.

Thu hoạch nhãn tại Sơn La – một trong những nông sản chủ lực phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.

Xây chuỗi giá trị để nâng tầm nông sản

Nếu vùng nguyên liệu là nền móng thì chế biến chính là chìa khóa giúp nâng cao giá trị nông sản.

Những năm gần đây, Sơn La xác định công nghiệp chế biến là khâu đột phá để giải quyết bài toán đầu ra, giảm áp lực tiêu thụ nông sản tươi và gia tăng giá trị cho sản phẩm. Từ năm 2021 đến nay, tỉnh đã hoàn thành 10 dự án mới, nâng tổng số lên 21 nhà máy chế biến cùng gần 600 cơ sở chế biến nhỏ lẻ. Hiện Sơn La có 9 cơ sở chế biến cà phê quy mô lớn, đáp ứng trên 50% sản lượng cà phê quả tươi; hơn 20 doanh nghiệp, HTX chế biến chè; một nhà máy đường công suất 5.000 tấn mía/ngày; 2 nhà máy chế biến sắn; 4 nhà máy chế biến rau quả và một nhà máy chế biến sữa bò.

Một trong những điểm sáng là Trung tâm Chế biến rau quả Doveco Sơn La, Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao. Sau 3 năm đi vào hoạt động, trung tâm đạt công suất khoảng 52.000 tấn sản phẩm/năm. Đặc biệt, năm 2025, đơn vị đưa vào vận hành dây chuyền đóng hộp giấy công nghệ Thụy Điển Tetra Recart đầu tiên tại Việt Nam, với công suất 6.000 hộp/giờ, tương đương 6 - 8 triệu hộp/năm.

Dây chuyền chế biến hiện đại giúp kéo dài thời gian bảo quản và mở rộng thị trường xuất khẩu cho nông sản Sơn La.

Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao, ông Phạm Ngọc Thành cho biết: Dây chuyền mới tạo điều kiện nâng cao tỷ lệ chế biến sâu đối với nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như: ngô ngọt, nước ép dứa, xoài, dưa bao tử… Đây là giải pháp quan trọng nhằm tăng năng lực tiêu thụ, mở rộng thị trường xuất khẩu và từng bước hoàn thiện chuỗi giá trị nông nghiệp theo hướng bền vững.

Những bước đi bài bản từ vùng nguyên liệu đến chế biến đã tạo nên kết quả rõ nét. Giai đoạn 2021-2025, tốc độ tăng trưởng bình quân ngành nông nghiệp đạt 3,65%/năm; riêng năm 2025 đạt 6,76%, đứng đầu cả nước. Giá trị xuất khẩu nông sản cũng tăng từ 104,1 triệu USD năm 2021 lên khoảng 208 triệu USD năm 2025. Chỉ riêng quý I/ 2026, giá trị hàng hóa tham gia xuất khẩu đã đạt khoảng 98,3 triệu USD, bằng 111,9% so với cùng kỳ năm trước.

Công nghiệp chế biến đang trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị nông nghiệp của Sơn La.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La Nguyễn Thành Công đánh giá: Ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản Sơn La đang từng bước chuyển dịch theo hướng sản xuất tập trung, nâng cao chất lượng và phát triển bền vững với việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao, công nghệ sinh học và cơ giới hóa. Đây là tiền đề quan trọng để Sơn La xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, xanh và hiệu quả, gắn chặt với công nghiệp chế biến và nhu cầu của thị trường.

Với Nghị quyết số 05-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Sơn La ban hành ngày 30/12/2025, về phát triển nông nghiệp bền vững gắn với công nghiệp chế biến giai đoạn 2025-2030, định hướng đến năm 2035, Sơn La đang hướng tới mục tiêu hình thành các vùng nguyên liệu ổn định, nâng cao tỷ lệ chế biến sâu, phát triển kinh tế tuần hoàn, đẩy mạnh chuyển đổi số và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Từ vùng đất dốc, Sơn La từng bước khẳng định vị thế là trung tâm sản xuất, chế biến nông sản của vùng Tây Bắc.

Nông nghiệp Sơn La hôm nay không còn đơn thuần là lĩnh vực bảo đảm sinh kế cho người dân nông thôn. Với những vùng nguyên liệu quy mô lớn, hệ thống chế biến ngày càng hiện đại và chuỗi liên kết ngày càng hoàn thiện, ngành nông nghiệp đang từng bước khẳng định vai trò động lực tăng trưởng của nền kinh tế. Đó cũng là nền tảng để Sơn La hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất, chế biến nông sản hàng hóa lớn của vùng Tây Bắc trong những năm tới.