Miến gạo Thăng Long: Khi hạt lúa làng thành OCOP 4 sao

Từ bán lúa thô đến chế biến sâu

Theo ông Trương Hữu Khoa, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ sản xuất miến gạo Thăng Long, nghề làm miến gạo đã có từ thời ông cha, hình thành rõ nét từ những năm 1990. Những năm đầu, sản xuất chủ yếu thủ công, quy mô nhỏ lẻ, phụ thuộc nhiều vào thời tiết và thị trường.

“Thời điểm đó rất vất vả, làm hoàn toàn bằng tay, năng suất thấp, thu nhập bấp bênh. Đến năm 2002, người dân mới tiếp cận công nghệ motor điện cho một số công đoạn, giúp giảm sức lao động nhưng sản xuất vẫn manh mún”, ông Khoa chia sẻ.

Việc ứng dụng máy móc giúp nâng năng suất, song bài toán về chất lượng đồng đều, đầu ra ổn định và thương hiệu sản phẩm vẫn chưa được giải quyết. Từ thực tế đó, yêu cầu tổ chức lại sản xuất theo hướng tập trung, bài bản trở thành đòi hỏi tất yếu.

Năm 2016, nghề làm miến ở Thăng Bình được UBND tỉnh Thanh Hóa công nhận là làng nghề truyền thống, tạo nền tảng cho bước chuyển quan trọng tiếp theo. Tháng 6/2018, Hợp tác xã Dịch vụ sản xuất miến gạo Thăng Long chính thức thành lập, trở thành đầu mối liên kết các hộ sản xuất trong làng nghề.

Ông Trương Hữu Khoa, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ sản xuất miến gạo Thăng Long. Ảnh: Dân Việt

“Muốn sản phẩm ổn định chất lượng, có thương hiệu và thị trường lâu dài thì không thể làm riêng lẻ. Hợp tác xã là cách để tập hợp nguồn lực, thống nhất quy trình, bao tiêu sản phẩm cho bà con”, ông Khoa nói. Từ bước ngoặt đó, câu chuyện nâng cao giá trị hạt gạo trở nên rõ ràng hơn, và chế biến sâu nhanh chóng được xác định là “chìa khóa” để nâng tầm sản phẩm.

Thay vì chỉ trồng lúa và bán gạo thô với giá trị thấp, hợp tác xã tập trung đầu tư vào khâu chế biến miến. “Gạo bán ra chỉ khoảng 15-16 nghìn đồng/kg, nhưng khi chế biến thành miến, giá bán đạt 35-40 nghìn đồng/kg, giá trị tăng gần gấp đôi”, ông Khoa phân tích. Không chỉ nâng cao giá trị kinh tế, chế biến sâu còn giúp ổn định đầu ra cho nông sản địa phương, giảm rủi ro phụ thuộc vào thị trường tự do.

Bà con HTX làm miến với nhiều công đoạn bằng thủ công. Ảnh: Dân Việt

Vùng nguyên liệu - nền tảng cho sợi miến ngon

Để đạt hiệu quả và đảm bảo chất lượng đồng đều, việc chủ động nguồn nguyên liệu ngay từ đầu là yêu cầu bắt buộc. Hiện nay, HTX đã quy hoạch vùng sản xuất lúa hơn 100 ha tại các thôn trong xã Thăng Bình. Trong mùa thu hoạch, toàn bộ sản lượng lúa của bà con đều được hợp tác xã thu mua, giúp người nông dân yên tâm sản xuất.

Theo ông Khoa, miến gạo có thể làm từ nhiều loại gạo khác nhau, nhưng để sợi miến đạt độ dai, vị ngọt tự nhiên, khâu lựa chọn nguyên liệu đóng vai trò quyết định. Người dân làng nghề thường sử dụng ba giống gạo chính gồm: khang dân 18, kim cương 90 và quy 5. Đây là những giống gạo cho chất lượng bột tốt, giúp sản phẩm miến được người tiêu dùng đánh giá cao.

Quy trình chế biến miến gạo Thăng Long được thực hiện tỉ mỉ, linh hoạt theo mùa. Vào mùa nắng, gạo được ngâm 1-2 giờ; mùa đông, thời gian kéo dài 3-4 giờ để gạo ngấm đủ nước. Sau khi xay thành bột nước, bột được ép khô, tạo sợi, ủ từ 7-9 giờ trước khi rửa và phơi.

“Công đoạn ủ rất quan trọng, giúp sợi miến dẻo, dai và giữ được vị ngọt tự nhiên”, ông Khoa cho biết. Dù đã đầu tư máy móc, các khâu vệ sinh an toàn thực phẩm vẫn được đặt lên hàng đầu, từ nguồn nước ngâm gạo đến khu vực phơi và đóng gói sản phẩm.

Vào dịp Tết Nguyên đán, cả làng nghề bước vào mùa bận rộn nhất trong năm. Nhiều hộ phải dậy từ 3-4 giờ sáng để kịp ngâm gạo, xay bột, kéo sợi, phơi miến trên khắp sân phơi, lối đi. Những dải miến trắng ngà dưới nắng mai không chỉ là hình ảnh quen thuộc của làng nghề, mà còn là minh chứng cho giá trị tăng thêm từ hạt lúa quê hương.

Miến sau khi rửa sạch sẽ được được mang phơi nắng cho khô. Ảnh: Dân Việt

OCOP - cú hích cho làng miến

Nhờ tổ chức sản xuất bài bản, kiểm soát chặt chẽ quy trình và chủ động vùng nguyên liệu, miến gạo Thăng Long từng bước đáp ứng các tiêu chí chương trình OCOP.

Năm 2020, sản phẩm được UBND tỉnh Thanh Hóa công nhận đạt OCOP 3 sao. Đến tháng 5/2024, sản phẩm chính thức nâng hạng lên OCOP 4 sao, một dấu mốc quan trọng của làng nghề.

Để đạt tiêu chí nâng hạng OCOP 4 sao, Hợp tác xã Dịch vụ sản xuất miến gạo Thăng Long đã đầu tư mở rộng nhà xưởng, mua sắm thêm máy móc, thiết bị nhằm nâng cao sản lượng và chất lượng sản phẩm. Vùng nguyên liệu hơn 100 ha được quy hoạch ổn định. Đồng thời, HTX phối hợp với các đơn vị liên quan hoàn thiện thủ tục cấp quyền sở hữu trí tuệ và các hồ sơ cần thiết để đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường nước ngoài.

Miến gạo Thăng Long, sản phẩm OCOP 4 sao

“Từ khi đạt chứng nhận OCOP, sản phẩm lan tỏa rộng hơn, thị trường mở ra rõ rệt. Hiện chúng tôi đã gửi mẫu sang Đài Loan và Hàn Quốc, đối tác đều đánh giá cao chất lượng cũng như mẫu mã bao bì”, ông Khoa chia sẻ. Chứng nhận OCOP được xem là “giấy thông hành”, giúp miến gạo Thăng Long tiếp cận hệ thống siêu thị, chợ đầu mối và các sàn thương mại điện tử, mở ra hướng phát triển dài hạn.

“Vào dịp Tết Nguyên đán, nhu cầu tiêu thụ miến tăng mạnh. Nhiều hộ trong làng nghề phải dậy từ 3-4 giờ sáng để kịp làm miến, phơi sợi và đáp ứng đơn hàng. Có bao nhiêu hàng cũng tiêu thụ hết”, ông Khoa nói. Hiện nay, miến gạo Thăng Long đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành miền Trung như Quảng Bình, Quảng Trị, Đà Nẵng…, từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ.

Từ câu chuyện Thăng Bình đến bài học cho nông sản địa phương

Nghề làm miến không chỉ giữ gìn giá trị truyền thống mà còn tạo việc làm ổn định cho nhiều lao động nông thôn, đặc biệt là phụ nữ trung niên và người lớn tuổi. Năm 2024, HTX đạt doanh thu khoảng 1 tỷ đồng; mỗi lao động có thu nhập ổn định từ 8-10 triệu đồng/tháng.

Theo ông Nguyễn Thái Sơn, Chủ tịch UBND xã Thăng Bình, Hợp tác xã Dịch vụ sản xuất miến gạo Thăng Long là đơn vị vừa giữ gìn nghề truyền thống, vừa nâng cao giá trị nông sản, giúp người dân có thu nhập ổn định, cải thiện đời sống. Việc mở rộng thị trường xuất khẩu trong thời gian tới của HTX sẽ góp phần phát triển kinh tế địa phương và xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn hiện nay.

Thực tiễn làng nghề Thăng Bình cho thấy, nếu không đi vào chế biến sâu và tổ chức sản xuất bài bản, nông sản địa phương khó nâng cao giá trị và phát triển bền vững – và đây cũng là gợi ý cho nhiều vùng nguyên liệu khác đang loay hoay với bài toán “được mùa rớt giá”