Gạo sinh thái ruộng rươi kể chuyện từ cánh đồng ven sông

Ở vùng đồng ruộng ven sông thuộc xã Hồng Phong, tỉnh Ninh Bình, rươi từng là nguồn thu chính của nhiều hộ dân. Theo người dân địa phương, trước đây năng suất lúa thấp, đất nhiễm mặn, sâu bệnh nhiều nên việc sản xuất phụ thuộc khá lớn vào phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Sản phẩm Gạo sinh thái ruộng rươi của Công ty TNHH Toản Xuân.

Khoảng năm 2014, giống lúa ST25 được đưa về trồng thử nghiệm trên vùng đất này. Ban đầu, người dân còn lo giống mới không phù hợp với điều kiện ruộng rươi. Sau một số vụ, hiệu quả sản xuất dần cho thấy hướng đi khác.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Ninh Bình, ST25 có khả năng chịu mặn tốt hơn, ít sâu bệnh hơn trong điều kiện sản xuất tại địa phương. Việc thay giống cũng góp phần giảm lượng hóa chất sử dụng trên đồng ruộng. Người dân từng bước chuyển sang cách canh tác ít phụ thuộc hơn vào thuốc bảo vệ thực vật.

Cùng một thửa ruộng, cây lúa tiếp tục được duy trì trong khi rươi, cá, rạm và các loài thủy sinh tự nhiên cùng tồn tại. Với người sản xuất, giá trị của ruộng vì thế không còn chỉ nằm ở một vụ lúa.

Tại xã Hồng Phong, gia đình anh Trần Văn Hiếu hiện canh tác khoảng 4 mẫu ruộng. Theo chia sẻ với cơ quan chuyên môn, mỗi vụ đông xuân gia đình thu từ 6-7 tấn thóc; đến mùa rươi, sản lượng đạt vài tạ. Nguồn thu từ cá, rạm và các loài thủy sản tự nhiên cũng góp phần tạo thêm thu nhập cho gia đình.

Những thay đổi đó cho thấy một cách nhìn khác về cánh đồng: lúa và rươi không phải hai câu chuyện tách biệt, mà cùng tạo nên giá trị của vùng đất.

Sinh ra và lớn lên tại vùng đất có những cánh đồng rươi ven sông, ông Trần Quốc Toản, Giám đốc Công ty TNHH Toản Xuân, lựa chọn phát triển mô hình theo hướng hàng hóa thay vì chỉ tiêu thụ nông sản theo mùa vụ.

Doanh nghiệp liên kết với các hợp tác xã và nông dân, hướng dẫn kỹ thuật, cung cấp đầu vào và tổ chức thu mua. Vụ mùa năm 2024, Toản Xuân liên kết sản xuất trên hơn 45 ha tại các xã Nghĩa Lạc, Nghĩa Hồng và Nghĩa Phú, huyện Nghĩa Hưng cũ.

Việc liên kết giúp doanh nghiệp chủ động hơn về nguyên liệu, đồng thời kiểm soát quá trình sản xuất ngay từ vùng trồng. Lúa sau thu hoạch được thu mua, đưa về sấy, bảo quản và chế biến. Sản phẩm được định danh, gắn với thông tin vùng sản xuất để phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Đây cũng là bước chuyển quan trọng của sản phẩm ruộng rươi. Nếu trước đây giá trị chủ yếu nằm ở lúa và rươi thu hoạch theo mùa, doanh nghiệp bắt đầu đưa sản phẩm qua các công đoạn chế biến, đóng gói và xây dựng thương hiệu. Toản Xuân đầu tư dây chuyền xay xát, đóng gói và hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử từ năm 2018. Những khoản đầu tư này giúp doanh nghiệp xây dựng chuỗi sản xuất gắn với vùng nguyên liệu thay vì chỉ thu mua nguyên liệu đơn lẻ.

Gạo sinh thái ruộng rươi là kết quả của quá trình xây dựng vùng nguyên liệu và phát triển sản phẩm theo hướng này. Năm 2025, sản phẩm của Công ty TNHH Toản Xuân được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia theo Quyết định số 2361/QĐ-BNNMT ngày 26/6/2025. Danh sách do Cổng Thông tin điện tử Chính phủ công bố ghi rõ tên sản phẩm và chủ thể.

Trước đó, sản phẩm đã được công nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh Nam Định. Việc được công nhận 5 sao cấp quốc gia đánh dấu bước tiếp theo trong quá trình phát triển sản phẩm từ vùng nguyên liệu ruộng rươi.

Gạo sinh thái ruộng rươi của Công ty TNHH Toản Xuân được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia năm 2025.

Điểm đáng chú ý của Gạo sinh thái ruộng rươi nằm ở chỗ câu chuyện sản phẩm bắt đầu từ chính nơi cây lúa được gieo trồng. Vùng nguyên liệu, phương thức canh tác, liên kết với người dân, chế biến và truy xuất nguồn gốc cùng tạo nên hành trình của hạt gạo trước khi đến tay người tiêu dùng.

Mô hình lúa - rươi phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên của vùng đất. Khi lượng hóa chất sử dụng trên đồng ruộng giảm, các loài thủy sinh như cá, rạm có điều kiện trở lại. Đây cũng là một trong những biểu hiện cho thấy hệ sinh thái đồng ruộng đang có sự thay đổi.

Với Toản Xuân, bài toán đặt ra không dừng ở việc có thêm một sản phẩm gạo. Doanh nghiệp đang tiếp tục xây dựng vùng sản xuất tập trung. Tại xã Giao Minh, tỉnh Ninh Bình, dự án vùng lúa hữu cơ sinh thái tập trung do Công ty TNHH Toản Xuân triển khai có quy mô khoảng 39,3 ha, dự kiến kết hợp sản xuất lúa với thủy sản.

Nhưng với ruộng rươi, vùng nguyên liệu không đơn thuần là diện tích để trồng lúa. Đó còn là điều kiện để rươi và các loài thủy sinh tiếp tục tồn tại. Vì vậy, câu chuyện của Gạo sinh thái ruộng rươi không bắt đầu ở bao bì hay dấu sao OCOP. Nó bắt đầu từ cách người dân lựa chọn giống lúa, thay đổi phương thức canh tác và giữ lại những điều kiện tự nhiên vốn có của cánh đồng.