Săn mây trên “nóc nhà” xứ Mường Bi

Con đường lên Lũng Vân không dành cho những ai vội vàng. Từ trục Hòa Bình (cũ) - Mộc Châu (Sơn La), chiếc xe phải vượt qua hơn 20km dốc núi quanh co, có đoạn tưởng chừng chỉ cần trượt bánh là rơi thẳng xuống mây. Nhưng càng lên cao, lòng người càng nhẹ. Mây hiện ra trước mặt, quấn lấy triền núi, vờn qua mái nhà sàn. Mây chạm vào những thửa ruộng bậc thang xếp lớp như sóng lúa. Ở độ cao hơn 1.200m so với mực nước biển, Lũng Vân hiện lên đẹp theo cách rất riêng: hoang sơ, tĩnh lặng và đầy mê hoặc.

Ở độ cao hơn 1.200m so với mực nước biển, Lũng Vân hiện lên đẹp theo cách rất riêng, hoang sơ, tĩnh lặng và đầy mê hoặc.

Ngày nay, Lũng Vân thuộc xã Vân Sơn (tỉnh Phú Thọ), đơn vị hành chính mới được hình thành từ sự sáp nhập của ba xã Quyết Chiến, Vân Sơn và Ngổ Luông (huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình cũ). Nhưng với người Mường nơi đây, tên gọi có thể thay đổi, còn núi rừng, mây gió và nếp sống thì vẫn nguyên vẹn như thuở ban đầu.

Xã Vân Sơn ngày nay (được hình thành trên cơ sở sáp nhập ba xã Quyết Chiến, Vân Sơn và Ngổ Luông, thuộc huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình cũ).

Người Mường Bi gọi Lũng Vân là thung lũng mây, cũng là thung lũng của sự an nhiên. Mây phủ bốn mùa, mười hai tháng, khiến nhịp sống nơi đây chậm lại. Buổi sáng, từ dốc Mùn nhìn xuống, cả thung lũng chìm trong biển mây trắng xóa. Nhà cửa, bản làng ẩn hiện như những hòn đảo nhỏ giữa đại dương mây. Có những buổi chiều, nắng xuyên qua làn sương mỏng, rơi xuống mái nhà sàn. Rồi rơi xuống bậc thềm gỗ, tạo nên thứ ánh sáng mềm mại đến nao lòng.

Chợ phiên Vân Sơn - "chợ trên mây" là điểm nhấn du lịch của xã vùng cao Phú Thọ.

Đẹp nhất ở thung lũng mây là khoảng thời gian từ sau Tết Nguyên đán đến tháng Tư âm lịch. Khi ấy sương sớm dày hơn, mây sà thấp hơn, ôm trọn những thửa ruộng bậc thang xanh non. Cái lạnh nơi núi cao không buốt, mà chỉ se se. Đủ để con người muốn khoác thêm chiếc áo, muốn ngồi lâu hơn bên bếp lửa, muốn nghe nhiều hơn những câu chuyện của người già.

Một góc chợ phiên buổi sáng sớm.

Không chỉ có cảnh sắc, Lũng Vân còn giữ trong mình những lớp trầm tích văn hóa Mường cổ. Người dân nơi đây truyền tai nhau rằng, vùng đất này gắn với truyền thuyết đại hồng thủy và đôi vợ chồng sống sót nhờ bấu víu vào cây bi cổ thụ. Từ đó, họ khai phá núi rừng, lập nên Mường Bi. Có lẽ bởi thế mà người ta tin rằng, sống giữa núi rừng trong lành, ăn uống từ sản vật tự nhiên thì tâm trí an yên, con người nơi đây sống thọ hơn.

Những sản vật địa phương được người dân bày bán tại chợ.

Trong bản, không khó để gặp những cụ già ngoài chín mươi, thậm chí trăm tuổi, lưng đã còng nhưng trí óc vẫn minh mẫn. Các cụ như những “pho sử sống”, kể lại cho con cháu nghe sử thi “Đẻ đất, đẻ nước”, những nghi lễ mo Mường, những luật tục được truyền qua bao đời. Nếp nhà sàn mái dốc, váy áo thổ cẩm, chum rượu cần đặt cạnh bếp lửa… tất cả tạo nên một không gian văn hóa còn sống động, chưa bị thời gian làm phai nhạt.

Một sạp hàng bán chè và thuốc lào.

Chợ phiên Vân Sơn - "chợ trên mây", điểm nhấn du lịch của xã vùng cao thường họp vào thứ Ba và Chủ nhật hàng tuần. Trong làn sương mỏng, người ta bắt gặp một Lũng Vân rất khác, rộn ràng và đầy sức sống. Những gùi măng, rau rừng, tỏi tía được bày bán giản dị. Nổi bật nhất là những quả quýt cổ Nam Sơn vàng ươm - thứ quả được người Mường coi như niềm tự hào của núi rừng.

Chợ phiên bày bán nhiều món hàng giản dị, như rau xanh, cây thuốc, quýt cổ Nam Sơn...

Anh Đinh Văn Doanh, Trưởng xóm Bương Bái vừa lựa quýt vừa kể: Giống quýt cổ này vỏ mỏng, múi dày, mọng nước, vị thơm rất riêng. Trước đây chỉ trồng để ăn, để biếu, nay quýt chín vàng mỗi độ giáp Tết đã trở thành điểm nhấn thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm. Cùng với quýt, gạo Vân Sơn là loại gạo được gọi là “Chúa Mường” cũng nổi tiếng bởi độ dẻo, thơm, được trồng trên những thửa ruộng bậc thang quanh năm mây phủ.

Vân Sơn có nhiều thắng cảnh đẹp nổi tiếng như thác trăng, động Nam Sơn, đồi Mâm Xôi...

Những năm gần đây, khi du lịch cộng đồng bắt đầu manh nha, người dân Vân Sơn dần học cách mở cửa đón khách. Ở xóm Chiến, nhiều gia đình cải tạo nhà sàn thành homestay. Vẫn giữ cột gỗ, sàn gỗ, mái cọ, nhưng thêm chăn đệm sạch sẽ, nhà vệ sinh khép kín. Du khách đến đây không chỉ ngủ lại, mà còn sống cùng người bản địa ăn cơm Mường, giã bánh dày. Thậm chí còn được trải nghiệm đi nương, vào rừng hái măng, nghe mo Mường bên bếp lửa.

Quýt cổ Nam Sơn là cây trồng chủ lực ở vùng "nóc nhà" xứ Mường Bi.

Ngoài trải nghiệm văn hóa, Vân Sơn còn sở hữu những “viên ngọc thô” của thiên nhiên. Nổi bật là Động Nam Sơn với hồ nước xanh như ngọc bích, thạch nhũ lung linh; quần thể 11 cây nghiến ngàn năm tuổi ở xóm Bo Trẳm sừng sững giữa rừng già… Tất cả vẫn đang chờ được đánh thức một cách bền vững.

Điểm du lịch cộng đồng xóm Luông Cá, xã Vân Sơn.

Bí thư Đảng ủy xã Vân Sơn (Phú Thọ), ông Nguyễn Duy Tư cho biết, thời gian tới địa phương sẽ tiếp tục quy hoạch vùng cây trồng chủ lực, thành lập các mô hình kinh tế tập thể. Từ đó xây dựng thương hiệu nông sản, sản phẩm OCOP gắn với truy xuất nguồn gốc, đồng thời kết hợp nông nghiệp với du lịch trải nghiệm mùa thu hoạch. Mục tiêu không phải làm du lịch ồ ạt, mà là giữ được hồn cốt xứ Mường, để người dân là chủ thể và hưởng lợi từ chính giá trị văn hóa của mình.

Giữa mây ngàn và núi thẳm, Lũng Vân - Vân Sơn vẫn lặng lẽ như thế. Nhưng chính sự lặng lẽ ấy lại làm nên sức hút rất riêng. Để ai đã một lần đặt chân đến, đều mang theo trong lòng cảm giác an yên, như thể vừa chạm vào một miền ký ức rất xa, rất sâu của đất và người xứ Mường.