Chanh rừng Mẫu Sơn lên kệ OCOP

Trong hơn 1.500 loài động, thực vật ở khu vực núi Mẫu Sơn (Lạng Sơn) có chanh rừng, đặc sản của đồng bào dân tộc thiểu số trong vùng.

Cây chịu lạnh, mọc ở độ cao 800-1.500m so với mực nước biển. Quả nhỏ, chỉ nhỉnh hơn quả quất, khi chín chuyển vàng, vị ngọt bùi, rất thơm. Vỏ mỏng chứa nhiều tinh dầu nên có thể ăn cả vỏ, ít hạt. Mùa thu hoạch kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10.

Cây chanh rừng ưa lạnh, mọc ở độ cao từ 800 đến 1.500m so với mực nước biển.

Đầu năm 2020, Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn cùng người dân nhân giống, mở rộng diện tích trồng. Hiện HTX quản lý 11,5ha, sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, mỗi năm cho 8-10 tấn quả.

Thuở đầu, việc tiêu thụ gặp khó vì giá không ổn định. Vào lúc thu hoạch rộ, nếu không bán sớm hoặc chế biến kịp, chanh dễ hỏng và người dân thất thu.

Để tháo gỡ, HTX chế biến chanh thành nhiều sản phẩm: chanh ngâm muối, ngâm mật ong, siro chanh rừng mật ong, ngâm măng ớt và cả nước rửa chén bát.

Được ưa chuộng nhất là ô mai chanh rừng, vì tốt cho sức khỏe, ngon miệng. Chanh được chọn lọc kỹ, rửa sạch, hong khô rồi ngâm muối khoảng một tuần theo tỷ lệ dựa trên kiến thức bản địa và bí quyết của đồng bào Dao Mẫu Sơn.

Cách này giữ được tinh dầu từ vỏ, giàu vitamin C và bảo quản tự nhiên được một thời gian. Khi quả se, vỏ nhăn nhẹ, chanh được tách hạt rồi sên thủ công trên bếp cùng mật ong, gừng ta và gừng đỏ (gừng núi).

Cách làm tốn thời gian, công sức nhưng giữ được vị tròn đầy, độ dẻo chuẩn và hương thơm đặc trưng. Trung bình 4-5kg chanh tươi cho khoảng 1kg ô mai.

Thành phẩm có màu vàng óng, dẻo, chua ngọt đậm đà, cay nhẹ của gừng, thơm mùi chanh và mật ong. Ô mai được để nguội, đóng hộp, dán tem, hoàn thiện bao bì rồi đưa ra thị trường.

Ô mai chanh rừng Mẫu Sơn của HTX Nông trang sinh thái Mẫu Sơn, sản phẩm đạt OCOP 3 sao năm 2022

HTX đã xây dựng bộ nhận diện thương hiệu, công bố chất lượng, áp dụng mã truy xuất nguồn gốc điện tử và cam kết tuân thủ nghiêm các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Năm 2022, ô mai chanh rừng Mẫu Sơn đạt OCOP 3 sao, mở ra cơ hội lên các kệ hàng đặc sản và chuỗi phân phối rộng hơn.

Mấy năm gần đây, chanh rừng được trồng khắp núi Mẫu Sơn, trở thành hàng hóa bán ở chợ, nhất là cho khách du lịch, và là một trong những cây mang lại thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, nhiều diện tích đang có dấu hiệu thoái hóa, sâu bệnh, vàng lá, chết cây.

Xác định đây là giống đặc sản bản địa có giá trị kinh tế cao, Sở Khoa học và Công nghệ đưa việc bảo tồn, phát triển nguồn gen chanh rừng vào nhiệm vụ khoa học cấp tỉnh.

Nhóm nghiên cứu do Tiến sĩ Đào Quang Nghị, nghiên cứu viên chính Viện Nghiên cứu rau quả (Gia Lâm, Hà Nội), làm chủ nhiệm, triển khai đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây chanh rừng tại Lạng Sơn” từ tháng 7/2021 đến tháng 12/2024.

Từ dữ liệu khoa học thu được, nhóm xây dựng mô hình trồng mới 1ha tại xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình và một mô hình thâm canh tổng hợp cũng 1ha.

Chanh rừng Mẫu Sơn, loại quả gắn với đời sống và sinh kế của đồng bào Dao nơi đây.

Sau hơn 3 năm, vườn cây ghép phát triển tốt và bắt đầu cho quả. Vườn thâm canh cho quả to, đều, mẫu mã đẹp, năng suất 12,7 tấn/ha, giá tại vườn 28.000 đồng/kg, lãi thuần hơn 228 triệu đồng/ha. Trong khi đó, vườn đối chứng quả không đều, năng suất chỉ 7,75 tấn/ha, giá 25.000 đồng/kg, lãi thuần 148 triệu đồng/ha.

Nhóm đã biên soạn bộ tài liệu và tập huấn kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sóc chanh rừng Lạng Sơn cho 40 nông dân trồng chanh tại xã Mẫu Sơn. Đề tài được Hội đồng Khoa học tỉnh đánh giá cao, và việc đưa kết quả vào sản xuất được kỳ vọng nâng năng suất, chất lượng chanh rừng.

Chanh rừng gắn bó với đời sống, sinh kế của nhiều hộ dân Mẫu Sơn. Kết quả bước đầu từ mô hình thử nghiệm là tín hiệu tích cực, song cần tiếp tục theo dõi, đánh giá để hoàn thiện. Người dân kỳ vọng những diện tích chanh suy yếu sẽ dần được phục hồi, giữ vùng cây trồng và bảo đảm sinh kế.