Về xứ Bàu Đá: Theo dấu men say, khám phá làng rượu trăm năm và hồn cốt của miền đất võ

Theo bước chân về làng rượu - nơi lưu giữ "linh hồn" của đất

Hành trình về Bàu Đá bắt đầu từ những con đường làng hiền hòa, nơi nhịp sống chậm rãi như níu giữ bước chân người lữ khách. Không phải một điểm du lịch ồn ào, nơi đây đón người đến bằng sự giản dị: những mái nhà lợp ngói cũ, những khoảng sân đầy chum vại và mùi thơm rất nhẹ của rượu lan trong gió.

Ngôi làng này thuộc thôn Cù Lâm, vốn gắn với địa danh Nhơn Lộc (Bình Định cũ), nay thuộc xã An Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai. Suốt hơn hai trăm năm, cái tên Bàu Đá đã trở thành một biểu tượng, một niềm tự hào của vùng đất võ.

Miễu Bàu Đá cũ Làng nghề truyền thống rượu Bàu Đá, tỉnh Gia Lai

Tên gọi “Bàu Đá” không chỉ là địa danh, mà còn là một câu chuyện. Người dân kể rằng, giữa làng có một “bàu nước” – nguồn nước ngầm tinh khiết, len lỏi qua lớp đá ong, mang theo vị khoáng tự nhiên rất riêng. Chính thứ nước ấy đã nuôi dưỡng hương vị đặc biệt của rượu. Có giai thoại khác kể về một người phụ nữ tên Đấu mang nghề từ nơi khác đến, người dân đọc trại thành “Bàu Đá” để ghi nhớ công lao. Dẫu câu chuyện nào, thì điểm chung vẫn là sự trân trọng – bởi người dân tin rằng rượu ngon bắt đầu từ sự tinh khiết của đất và nước.

Trong không gian ấy, mỗi giếng nước như một “di sản sống”. Người làng không chỉ lấy nước để nấu rượu mà còn gìn giữ, bảo vệ như một phần tâm linh của nghề. Nước giếng phải trong, mát, không lẫn tạp chất, và tốt nhất là lấy vào buổi sớm, khi dòng nước ổn định nhất.

Nghệ thuật ủ và chưng cất - nơi thời gian trở thành nguyên liệu

Điều làm nên sức hút đặc biệt của Bàu Đá không nằm ở quy mô, mà ở cách họ làm rượu như một nghi lễ, nơi từng công đoạn đều mang dấu ấn của thời gian và kinh nghiệm.

Nguyên liệu chính là gạo nếp - loại gạo phải dẻo, thơm, có độ tinh bột cao. Có gia đình còn kết hợp thêm đậu xanh, tạo nên biến thể hương vị riêng. Nhưng quan trọng hơn cả là men - thứ “bí quyết sống” của mỗi nhà.

Men lá ở Bàu Đá không phải thứ chế biến đơn giản. Nó được làm từ nhiều loại thảo mộc như rễ cây, vỏ cây, lá rừng… mỗi gia đình có công thức riêng, được truyền lại qua nhiều thế hệ. Men được giã nhỏ, phơi khô, rồi trộn theo tỷ lệ nhất định. Chính men quyết định mùi thơm và độ “êm” của rượu.

Làng rượu Bàu Đá (xã An Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai) lưu giữ hơn 200 năm nghề nấu rượu truyền thống, là điểm đến hấp dẫn của du lịch trải nghiệm làng nghề.

Quá trình ủ rượu bắt đầu bằng việc nấu cơm nếp. Cơm phải chín đều, không nhão, không khô, hạt tơi, giữ được độ dẻo. Sau khi nấu xong, cơm được trải ra cho nguội tự nhiên, rồi trộn đều với men.

Đây là công đoạn đòi hỏi cảm nhận của người làm nghề: trộn quá tay, cơm sẽ vỡ; trộn nhẹ quá, men không ngấm đều. Sau đó, hỗn hợp được ủ kín trong chum hoặc vại – thường bằng gốm hoặc đất nung, giúp giữ nhiệt ổn định.

Thời gian ủ khô kéo dài khoảng 3 ngày 3 đêm. Trong khoảng thời gian này, men bắt đầu “ăn” tinh bột, tạo ra hương thơm nhẹ đặc trưng. Người làm nghề có thể chỉ cần ngửi là biết mẻ rượu đã “chín” hay chưa.

Sau ủ khô, nước giếng Bàu Đá được thêm vào, tiếp tục ủ thêm 2 ngày 2 đêm. Đây là giai đoạn lên men hoàn chỉnh, quyết định độ mạnh của rượu. Nếu thời tiết thay đổi, thời gian ủ cũng được điều chỉnh linh hoạt – kinh nghiệm này không sách vở nào dạy được, chỉ có thể tích lũy qua năm tháng.

Khâu chưng cất là “trái tim” của cả quy trình. Những nồi đồng hoặc nồi đất được đặt trên bếp củi. Lửa không được quá lớn, cũng không được quá yếu, mà phải “liu riu” - kiểu lửa cháy đều, ổn định suốt nhiều giờ liền.

Người thợ ngồi canh lửa, mắt không rời nồi. Họ lắng nghe cả âm thanh: tiếng nước sôi, tiếng hơi rượu bốc lên. Khi hơi rượu gặp lạnh, ngưng tụ thành từng giọt, nhỏ xuống chậm rãi. Những giọt đầu thường được loại bỏ, phần rượu ngon nhất là phần giữa – trong vắt, thơm nồng.

Một mẻ rượu phải chưng cất khoảng 5–6 tiếng, liên tục và cẩn trọng. Chỉ cần sơ suất, rượu có thể bị khê, mất hương. Đây là công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn gần như tuyệt đối.

Thành phẩm là thứ rượu có độ cồn cao, thường từ 40–45 độ, nhưng không gắt. Khi uống, cảm giác êm, thơm, hậu vị có chút ngọt thanh – một sự cân bằng hiếm có giữa mạnh và mềm.

Men lá truyền thống, gạo nếp và nguồn nước giếng đặc trưng là những yếu tố tạo nên hương vị riêng của rượu Bàu Đá.

Hương rượu và đời sống – nét văn hóa không thể tách rời

Với người dân Bàu Đá, rượu không chỉ để uống mà còn là một phần đời sống. Trong mỗi dịp lễ, cưới hỏi, giỗ chạp, chén rượu là lời chào, là cách thể hiện sự hiếu khách.

Người xứ Nẫu thường không nói nhiều, nhưng chỉ cần rót một chén rượu, mời nhau, là đủ hiểu tình cảm. Rượu trở thành cầu nối, giúp con người gần nhau hơn, sẻ chia câu chuyện đời, chuyện làng.

Hình ảnh quen thuộc ở Bàu Đá là những khoảng sân phơi đầy chum vại, những bó củi xếp gọn bên hiên, tiếng cười nói của người thợ xen lẫn làn khói mỏng. Đó không chỉ là lao động, mà còn là nhịp sống – chậm nhưng bền bỉ.

Nghề nấu rượu cũng tạo sinh kế cho nhiều gia đình. Mỗi nhà là một “xưởng nhỏ”, mỗi người là một “nghệ nhân”. Không phân biệt già trẻ, ai cũng có thể tham gia: người nấu, người ủ, người phơi, người canh lửa.

Các bậc cao niên trong làng nghề dâng nén hương tưởng nhớ Tổ sư là cụ Hương Nghè

Bàu Đá – điểm hẹn của du lịch trải nghiệm và ký ức

Ngày nay, Bàu Đá đang dần trở thành một điểm đến du lịch văn hóa đặc sắc. Du khách không chỉ đến để mua rượu, mà còn để “sống” trong không gian làng nghề.

Họ có thể tự tay trộn men, tham gia ủ rượu, đứng bên bếp củi để cảm nhận cái nóng của lửa và sự tỉ mỉ của người làm nghề. Đặc biệt, những câu chuyện về tổ nghề, về lịch sử làng, được kể lại như những mạch ngầm văn hóa, khiến chuyến đi trở nên sâu sắc hơn.

Lễ giỗ Tổ hằng năm vào dịp đầu xuân là một sự kiện đáng nhớ. Không khí trang nghiêm, khói hương, những nghi thức truyền thống… tất cả tạo nên một trải nghiệm mang đậm màu sắc tâm linh và cộng đồng.

Song song với đó, sản phẩm rượu Bàu Đá đã được chuẩn hóa, nhiều dòng đạt OCOP 3–4 sao, góp phần đưa tên tuổi làng nghề vươn xa hơn. Bao bì, nhãn mác được cải tiến, nhưng quy trình sản xuất vẫn giữ nguyên bản – đó chính là sự cân bằng giữa truyền thống và hiện đại.

Ông Nguyễn Ngọc Thương với sản phẩm rượu Bàu Đá hiệu Năm Thương đạt OCOP 3 sao.

Giữ lửa truyền thống giữa dòng chảy hiện đại

Trong bối cảnh nhiều nơi chuyển sang sản xuất công nghiệp, Bàu Đá vẫn chọn con đường riêng: giữ nghề bằng cách chậm lại. Không có dây chuyền lớn, không có sản xuất ồ ạt, chỉ có những nồi rượu nhỏ và sự tận tâm.

Chính điều đó làm nên giá trị. Không chỉ là thương hiệu, mà là niềm tin của người tiêu dùng. Mỗi chai rượu không chỉ là sản phẩm, mà là câu chuyện, là thời gian, là công sức của cả một cộng đồng.

Từ những giọt rượu trong veo, người Bàu Đá đã và đang dựng xây một cách làm kinh tế bền vững, gắn với văn hóa và bản sắc. Và với du khách, hành trình về nơi đây không chỉ là chuyến đi, mà là dịp để hiểu rằng có những giá trị không thể đo bằng tốc độ, mà bằng sự gìn giữ và yêu thương.

Trong làn hương rượu nồng ấm ấy, Bàu Đá vẫn lặng lẽ kể câu chuyện của mình – một câu chuyện về đất, về người, và về những điều tưởng chừng giản dị nhưng lại bền vững đến lạ thường.