Cà Mau: Những nghề truyền thống níu giữ hồn đất cuối trời

Giữa nhịp chuyển của kinh tế hiện đại, những nghề như dệt chiếu, đan đát, làm mắm, gác kèo ong, làm tôm khô hay chế biến dưa bồn bồn vẫn lặng lẽ tồn tại, mang theo ký ức của nhiều thế hệ, đồng thời mở ra những hướng đi mới trong hành trình gìn giữ và phát triển giá trị địa phương.

Những nghề làm nên "bản sắc Cà Mau"

Mỗi nghề truyền thống ở Cà Mau là một lát cắt phản ánh mối quan hệ bền chặt giữa con người với tự nhiên. Ở đó, nguyên liệu không đến từ dây chuyền sản xuất, mà từ chính những gì thiên nhiên ban tặng: cây lác, tre trúc, con tôm, con ong, hay cả nhữn"g loài cây mọc hoang trên vùng đất ngập nước.

Tại vùng Tân Thành, nghề dệt chiếu đã tồn tại hàng trăm năm, tạo nên những sản phẩm mang dấu ấn rất riêng. Những sợi lác, dây đay sau khi được nhuộm màu sẽ được người thợ dệt thành từng tấm chiếu hoa với hoa văn rực rỡ, chắc bền theo thời gian. Một chiếc chiếu Cà Mau mang cả “mùi” của đồng cỏ nội, mùi thơm nhẹ của lác, của nắng, của những ngày lao động bình dị.

Nghề dệt chiếu truyền thống ở Cà Mau được gìn giữ qua nhiều thế hệ, góp phần lưu giữ bản sắc văn hóa địa phương.

Ở các vùng như Nguyễn Phích hay Biển Bạch, nghề đan đát cũng phát triển từ lâu đời. Tre, trúc, mây, lục bình… qua đôi tay khéo léo của người thợ trở thành rổ rá, thúng mủng hay những món đồ lưu niệm phục vụ du lịch. Nghề này không chỉ mang tính thủ công cao, mà còn là “kho kỹ năng” truyền đời, nơi mỗi sản phẩm vừa mang công năng sử dụng vừa chứa đựng nét thẩm mỹ riêng.

Những sản phẩm đan đát từ tre, trúc và lục bình thể hiện sự khéo léo của người thợ vùng đất cuối trời.

Trong khi đó, nghề làm mắm lại phản ánh rõ nét đời sống sông nước. Từ nguồn thủy sản phong phú, người Cà Mau đã tạo nên nhiều loại mắm mang hương vị đặc trưng như mắm cá lóc, cá sặc, tôm… nhưng nổi bật nhất vẫn là mắm ba khía Rạch Gốc. Đây không chỉ là món ăn, mà là “tinh hoa” của vùng biển mặn lẫn nước lợ, nơi mỗi con ba khía mang trong mình vị đậm đà của biển và thời gian ủ chín.

Mắm ba khía là một trong những đặc sản mang đậm hương vị vùng đất ngập mặn Cà Mau.

Sinh kế từ rừng, từ biển và tri thức dân gian

Nếu những làng nghề vùng ven sông gắn với sản xuất thủ công, thì sâu trong rừng tràm U Minh Hạ, một nghề đặc biệt khác vẫn tồn tại bền bỉ: nghề gác kèo ong. Đây là một trong những nghề hiếm hoi mà con người không thuần túy “sản xuất”, mà chủ yếu dựa vào sự hiểu biết và tương tác với tự nhiên.

Những thanh kèo ong làm từ cây tràm được người dân đặt trong rừng, với khoảng cách và vị trí phù hợp để dẫn dụ đàn ong về làm tổ. Khi mùa hoa tràm nở, ong kéo về hút mật, kết thành từng bánh lớn. Người đi lấy mật hay còn gọi là “ăn ong” - phải có kinh nghiệm, sự kiên nhẫn và cả sự tôn trọng tự nhiên. Họ không lấy hết mật, mà chừa lại một phần để đàn ong tiếp tục sinh trưởng.

Đây là một dạng tri thức dân gian quý giá, phản ánh cách cư dân Cà Mau sống hòa hợp và khai thác tài nguyên theo hướng bền vững.

Nghề gác kèo ong dưới tán rừng U Minh Hạ phản ánh tri thức dân gian trong khai thác tài nguyên bền vững.

Cũng mang màu sắc “sống nhờ thiên nhiên”, nhưng mang tính phổ biến hơn, là nghề làm tôm khô. Nhờ nguồn tôm dồi dào từ vùng rừng ngập mặn, nghề này đã hình thành và phát triển mạnh, trở thành một trong những đặc sản nổi bật của Cà Mau.

Quy trình chế biến tưởng chừng đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự tỉ mỉ: tôm được luộc chín vừa độ, phơi nắng nhiều lần rồi bóc vỏ để giữ được màu sắc đẹp và vị ngọt tự nhiên. Ngày nay, bên cạnh cách làm thủ công, nhiều cơ sở đã áp dụng công nghệ hiện đại để nâng cao năng suất, nhưng hương vị truyền thống vẫn là yếu tố cốt lõi giúp tôm khô Cà Mau giữ được vị thế trên thị trường.

Tôm khô Cà Mau được chế biến từ nguồn nguyên liệu tự nhiên, trở thành đặc sản nổi tiếng của địa phương.

Ở một góc khác của đời sống, cây bồn bồn, loài thực vật mọc hoang ở vùng nước lợ lại trở thành nguyên liệu cho một đặc sản độc đáo dưa bồn bồn. Từ những thân non giòn, người dân chế biến thành món dưa chua với vị thanh mát, có thể ăn kèm với nhiều món khác. Từ món ăn của người nghèo, dưa bồn bồn dần bước vào nhà hàng, trở thành đặc sản được nhiều người săn tìm.

Dưa bồn bồn - món ăn dân dã được chế biến từ cây bồn bồn, nay trở thành đặc sản được nhiều du khách yêu thích.

Giữ nghề trong dòng chảy hiện đại

Dẫu vẫn tồn tại và phát triển, các làng nghề truyền thống ở Cà Mau cũng đang đối mặt với không ít thách thức. Sự xuất hiện của các sản phẩm công nghiệp, đặc biệt là hàng nhựa giá rẻ, khiến nghề đan đát dần thu hẹp. Những biến đổi của hệ sinh thái cũng ảnh hưởng đến nghề gác kèo ong và nguồn nguyên liệu tự nhiên.

Vậy làm sao để nghề có thể “sống được” trong nền kinh tế hiện đại?

Nhiều địa phương đã bắt đầu tìm lời giải bằng cách gắn làng nghề với du lịch, thương mại hóa sản phẩm, hoặc đưa sản phẩm lên các nền tảng số. Những chiếc giỏ tre hay tấm chiếu không còn chỉ để sử dụng, mà trở thành quà lưu niệm; những hũ mắm, gói tôm khô không chỉ bán ở chợ, mà xuất hiện trong siêu thị, điểm du lịch, thậm chí tiếp cận thị trường xa hơn.

Nhiều làng nghề ở Cà Mau đang kết hợp phát triển du lịch và nâng cao giá trị sản phẩm theo hướng hiện đại.

Quan trọng hơn, việc phát triển các sản phẩm theo tiêu chuẩn OCOP đang mở ra một hướng đi mới. Khi được chuẩn hóa về chất lượng, bao bì và thương hiệu, sản phẩm làng nghề không còn bị giới hạn trong không gian địa phương, mà có thể tham gia vào thị trường rộng lớn hơn.

Nghề truyền thống - “phần hồn” của đất Cà Mau

Nhìn vào bức tranh các làng nghề truyền thống Cà Mau, có thể thấy rõ một điều: đây không chỉ là câu chuyện của kinh tế, mà là câu chuyện của văn hóa và bản sắc!

Các nghề truyền thống vẫn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa và tạo sinh kế bền vững cho người dân Cà Mau.

Từ những tấm chiếu dệt từ lác, chiếc rổ đan bằng tre, hũ mắm ba khía đậm đà, đến giọt mật ong rừng hay con tôm khô phơi nắng… tất cả đều là kết quả của sự thích nghi lâu dài giữa con người và thiên nhiên.

Trong dòng chảy của thời đại, những nghề ấy có thể thay đổi, nhưng giá trị cốt lõi vẫn còn: sự khéo léo, tinh tế và khả năng tạo ra giá trị từ những điều giản dị nhất.

Và chính điều đó làm nên sức sống bền bỉ của Cà Mau — vùng đất không chỉ ở cuối bản đồ, mà còn ở “tận cùng” của những câu chuyện về con người, thiên nhiên và nghề truyền thống