Mùa cơm mới và mạch nguồn văn hóa Tày ở Cao Sơn

Ngày hội của niềm tự hào bản sắc

Đối với người Tày xã Cao Sơn (tỉnh Phú Thọ), lễ mừng cơm mới không chỉ đơn thuần là một ngày hội. Đó còn là thời khắc thiêng liêng để khép lại một năm lao động vất vả, mở ra niềm tin và hy vọng cho mùa vụ mới. Đó là lúc con người hướng về tổ tiên, đất trời, tri ân thần linh đã phù hộ cho mưa thuận gió hòa, lúa đầy bồ, thóc đầy kho.

Lễ hội năm nay mang dấu ấn đặc biệt khi lần đầu tiên được tổ chức với quy mô cấp xã sau sắp xếp đơn vị hành chính. Dù giao thông còn nhiều khó khăn, địa hình xa xôi, thời tiết mùa đông khắc nghiệt, song từ sáng sớm, người dân trong bản diện những bộ trang phục truyền thống được thêu thùa tinh tế đã nô nức về dự hội. Trên từng gương mặt ánh lên niềm háo hức, tự hào về bản sắc dân tộc mình.

Nghi thức giã gạo trong Lễ mừng cơm mới của người Tày (Phú Thọ). Ảnh: Yên San

Chị Lường Thị Đào, xóm Diều Luông chia sẻ trong niềm vui rộn ràng: “Cả tuần nay, từ người già đến trẻ nhỏ trong bản đều mong đến ngày mừng cơm mới. Năm nay lúa nương được mùa, chăn nuôi thuận lợi, bà con có của ăn, của để. Ngày hội là dịp để mọi người gặp gỡ, chia sẻ niềm vui lao động và thêm gắn bó với nhau”.

Trong bức tranh đa sắc của văn hóa các dân tộc ở Cao Sơn, văn hóa Tày nổi bật với nền văn minh lúa nước lâu đời. Với người Tày Đà Bắc (tỉnh Hòa Bình cũ), hạt lúa được coi là “hạt ngọc của trời”, kết tinh từ mồ hôi, công sức con người và sự chở che của thần linh, tổ tiên. Bởi vậy, theo quan niệm truyền thống, cơm mới tuyệt đối không được sử dụng trước khi làm lễ cúng. Lúa nương Cao Sơn sinh trưởng trong điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đặc thù của vùng cao nên hạt dài, trắng, chắc và hương thơm dịu. Khi ăn, vị ngọt lan dần nơi đầu lưỡi, để lại cảm giác mát lành rất riêng.

Theo phong tục cổ truyền, lễ cúng cơm mới thường của đồng bào Tày được tổ chức sau khi kết thúc mùa thu hoạch. Mâm lễ dâng cúng mang đậm dấu ấn văn hóa, gồm cơm nếp ruộng, nếp nương, cá suối nướng, thịt chim rừng, chuột rừng, hoa bắp chuối rừng, bánh chưng, rượu cần, rượu trắng… Đặc biệt, người Tày không sử dụng thịt gia súc, gia cầm do con người chăn nuôi. Điều này thể hiện quan niệm sống hài hòa, tôn trọng núi rừng và tự nhiên.

Món ăn địa phương trong ngày lễ hội. Ảnh: Yên San

Trong nghi lễ, thầy mo thay mặt gia chủ mời gọi tổ tiên, thành hoàng, thổ công thổ địa và các thần linh. Rồi kể lại trọn vẹn hành trình lao động trong năm, từ dẫn nước vào ruộng, gieo mạ, cấy lúa, gặt hái đến phơi thóc, cất lúa trên gác. Chỉ khi nghi lễ hoàn tất, cơm mới mới chính thức được dùng trong cộng đồng.

Không gian văn hóa cộng đồng được mở rộng

Trước đây, lễ mừng cơm mới chỉ diễn ra trong phạm vi từng gia đình. Năm 2025, việc tổ chức Ngày hội Mừng cơm mới với quy mô cấp xã đã mở ra không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng rộng lớn và sinh động hơn.

Bên cạnh phần nghi lễ trang trọng là chuỗi hoạt động văn hóa - văn nghệ mang đậm bản sắc như: múa hát dân gian, biểu diễn nhạc cụ truyền thống, nghi thức giã gạo, các trò chơi dân gian như kéo co, nhảy sạp, ném còn…

Những gian hàng trưng bày, mua bán sản vật địa phương từ gạo nếp nương, mật ong rừng, cây thuốc quý đến gà, lợn bản… đã tạo nên một bức tranh sinh động về đời sống vùng cao.

Du khách Nguyễn Thị Hoa (xã Thanh Thủy, Phú Thọ) chia sẻ: “Tham dự lễ hội, tôi cảm nhận rõ sự mộc mạc, chân chất của người Tày Cao Sơn. Không khí cộng đồng và các nghi lễ truyền thống giúp tôi có cái nhìn đầy đủ hơn về đời sống văn hóa của đồng bào vùng cao.”

Xã Cao Sơn được thành lập trên cơ sở sáp nhập 2 xã Cao Sơn và Tân Minh (huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình cũ).Diện tích hơn 124km², dân số gần 9.000 người với 17 thôn và 5 dân tộc cùng sinh sống. Trong đó, đa số là đồng bào dân tộc Tày. Những năm gần đây, nhờ sự quan tâm đầu tư của Nhà nước, hạ tầng giao thông, hệ thống điện, trường học và trạm y tế từng bước được hoàn thiện; đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân ngày càng nâng cao.

Thầy mo làm nghi thức cúng lễ Mừng cơm mới. Ảnh: Yên San

Theo Chủ tịch UBND xã Cao Sơn (Phú Thọ) Bùi Thị Hòa Bình, việc tổ chức Ngày hội Mừng cơm mới không chỉ thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên, tổ tiên, mà còn là trách nhiệm trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Tày.

Thông qua ngày hội, địa phương hướng tới tăng cường gắn kết cộng đồng, từng bước gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch bền vững. Đồng thời, phát triển các loại cây, con thế mạnh. Từ đó xây dựng các sản phẩm nông sản địa phương thành sản phẩm OCOP để kết hợp với du lịch văn hoá, trải nghiệm nhằm tăng thu nhập cho người dân trong tương lai.