Mai Hạ gọi nắng, bếp gọi men rừng

Men rừng trong gian bếp nhỏ

Ở Chiềng Hạ, rượu không phải là thứ để uống cho say. Nó là cách người ta chuyện trò với nhau, là nhịp cầu nối giữa người với người trong mỗi dịp lễ, tết, cưới hỏi hay đơn giản chỉ là một buổi chiều quây quần.

Cái tên “Láu Siêu” nghe mộc mạc, nhưng lại ẩn chứa cả một lớp nghĩa. “Láu” là rượu. “Siêu” là cách chưng cất - thứ kỹ thuật đã được truyền lại qua nhiều đời, đủ tinh tế để giữ lại phần “hồn” trong từng giọt rượu.

Người Thái không nói nhiều về công thức, nhưng họ hiểu rõ từng công đoạn, như thể đó là bản năng.

Không chỉ đơn thuần là một thức uống, rượu Láu Siêu còn mang trong mình những giá trị sâu sắc về lịch sử, văn hóa và tinh thần của đồng bào dân tộc Thái ở xóm Chiềng Hạ.

Trong căn bếp ám khói, ánh lửa lúc nào cũng đỏ rực, những người phụ nữ lặng lẽ làm việc. Họ không tự nhận mình là nghệ nhân, nhưng từng thao tác từ đảo sắn, canh lửa đến hứng rượu đều cho thấy một sự thuần thục đáng kinh ngạc.

Chị Ngần Thị Bích, một người gắn bó lâu năm với nghề chia sẻ: “Muốn rượu ngon thì phải bắt đầu từ sắn. Sắn đem gác bếp cho thật khô, vừa để khử độc, vừa để khi nấu lên rượu trong hơn, không bị đắng”.

Những củ sắn tưởng chừng giản đơn, qua thời gian hong khói lại trở thành nguyên liệu mang theo cả mùi của bếp, của gỗ, của núi rừng. Nhưng nếu chỉ có sắn, rượu sẽ chẳng thể thành “Láu Siêu”.

Thứ làm nên sự khác biệt nằm ở chất men. Men lá là thứ được người trong bản gọi là “linh hồn”, bởi nó không có công thức cố định. Người làm phải vào rừng, tìm từng loại lá, từng loại củ. Có thứ cay, có thứ chát, có thứ thơm nhẹ. Tất cả được phơi khô, giã nhỏ, trộn với bột rồi nặn thành từng bánh.

Bánh men lá chính là “linh hồn” của rượu Láu Siêu

Từ những bánh men lá thủ công, người Thái tạo nên hương vị riêng cho từng giọt rượu Láu Siêu.

Chị Bích nói thêm: “Mỗi nhà có một “bí quyết” riêng, nhưng quan trọng nhất vẫn là cảm nhận. Trộn thế nào cho vừa, ủ bao lâu là đủ, cái đó không có sách nào dạy cả, phải làm nhiều mới biết”.

Rượu sau khi ủ sẽ được chưng cất bằng phương pháp truyền thống.

Từng giọt rơi xuống, trong veo, mang theo mùi thơm dịu của lá rừng. Nhấp một ngụm, vị không gắt, không sốc, mà lan dần nơi đầu lưỡi, ấm xuống cổ họng – thứ cảm giác rất khó gọi tên, chỉ biết là “đúng vị”.

Rượu quê “bước” ra khỏi bản

Có một thời, rượu Láu Siêu chỉ quanh quẩn trong bản nhỏ. Người nấu để dùng, để đãi khách, để làm quà cho người thân. Nhưng rồi, khi đời sống thay đổi, thứ men rừng ấy bắt đầu có hành trình riêng.

Năm 2019, Chiềng Hạ được công nhận là làng nghề nấu rượu truyền thống. Những bếp lửa cũ vẫn đỏ, nhưng cách người ta nghĩ về sản phẩm đã khác.

Trong số những hộ còn giữ nghề, gia đình bà Vì Thị Tồn là một ví dụ tiêu biểu cho sự chuyển mình. Không phá bỏ cách làm cũ, bà chọn cách “làm mới” để rượu đi xa hơn.

Một vài công đoạn được hỗ trợ bằng máy móc. Rượu được xử lý để giảm độ sốc, loại bớt tạp chất, nhưng vẫn giữ lại hương vị nguyên bản. Từ những can rượu giản dị, sản phẩm được đóng chai, dán nhãn, có bao bì rõ ràng. Nhờ vậy, rượu Láu Siêu của cơ sở bà Tồn đã đạt chuẩn OCOP 3 sao.

Sản phẩm rượu Láu Siêu của cơ sở bà Vì Thị Tồn được chứng nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao

Không phải “làm cho có”, cách làm bài bản đã bắt đầu cho thấy hiệu quả rõ rệt. Từ những mẻ rượu nhỏ trong gian bếp, sản lượng giờ đã vươn tới hơn 30.000 lít mỗi năm. Đây không chỉ là câu chuyện về kinh tế, mà còn cho thấy giá trị của một nghề truyền thống khi được đặt đúng cách trong dòng chảy thị trường.

Rượu cũng không còn ở dạng can hay chai giản đơn như trước. Bao bì được chăm chút, tem nhãn rõ ràng, chỉn chu đến từng chi tiết.

Nhờ vậy, Láu Siêu không chỉ là thức uống, mà đã trở thành một món quà mang theo hương rừng. Sản phẩm đủ tinh tế để xuất hiện trong các siêu thị, nhà hàng, và theo chân du khách đi xa hơn khỏi những nếp nhà sàn ở Chiềng Hạ.

Bao bì sản phẩm Rượu Láu Siêu được chăm chút, tem nhãn rõ ràng, chỉn chu.

Phó Chủ tịch UBND xã Mai Hạ, ông Hà Tuấn Hải nhìn nhận: “Giá trị lớn nhất của rượu Láu Siêu không chỉ nằm ở kinh tế, mà ở văn hóa. Đây là niềm tự hào của đồng bào Thái, là thứ cần được gìn giữ và phát huy. Địa phương đang từng bước hỗ trợ các hộ sản xuất, từ quảng bá sản phẩm đến định hướng phát triển du lịch gắn với làng nghề. Việc ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số cũng được xem là hướng đi cần thiết để sản phẩm tiếp cận thị trường rộng hơn.”

Sản phẩm rượu Láu Siêu của cơ sở bà Vì Thị Tồn được chứng nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao năm 2019.

Mai Hạ hôm nay không còn là một vùng quê khép kín. Những con đường mở ra, du khách tìm đến nhiều hơn. Và trong hành trình ấy, rượu Láu Siêu trở thành một “đại sứ” lặng lẽ, mang theo hương vị, mang theo câu chuyện của núi rừng.

Có những thứ, càng đi xa càng dễ phai. Nhưng cũng có những thứ, càng gìn giữ lại càng đậm sâu.

Rượu Láu Siêu của Mai Hạ dường như thuộc về điều thứ hai. Nó không chỉ là một sản phẩm, mà là ký ức, là bản sắc. Thứ men nồng đủ sức níu người ở lại, dù chỉ thêm một chén, hay thêm một lần nhớ.