Chén trà phóng khoáng của người Việt

Lá trà - hương của núi rừng và cội nguồn xa xưa

Người Việt uống trà từ bao giờ?

Người Việt uống trà từ bao giờ? Đọc sách xưa, ta thấy bóng dáng cây trà lẩn khuất trong nhiều mạch tư liệu. Một số khảo cứu hiện đại nhắc đến dấu tích hạt trà có niên đại hơn 13.000 năm ở Con Moong (Thanh Hóa), như một gợi ý rằng cây trà là loài bản địa từng hiện diện rất sớm trên đất Việt. Nhiều bài viết cũng khẳng định cây chè (Camellia sinensis) phân bố tự nhiên ở dải núi phía Bắc - Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Thái Nguyên… Từ lâu, cư dân bản địa đã có thói quen hái lá chè rừng đun uống để giải nhiệt, để chữa bệnh, rồi dần dần thành thói quen sinh hoạt thường ngày.

Người dân vùng cao hái chè thủ công – gìn giữ thói quen uống trà từ thuở sơ khai.

Truyền thuyết trà thời Hùng Vương

Truyền thuyết thời Hùng Vương còn in dấu trà trong những địa danh “Bãi Chè”, “xóm Bông” ở làng Văn Luông, Văn Phú (Phú Thọ). Truyền thuyết kể rằng một vị quý phi của vua Hùng đã dạy dân trồng chè, trồng bông. Dù mang câu chuyện huyền tích nhưng điều chúng góp phần nói lên là: trà đã ở đây rất lâu, lâu đến mức người Việt coi nó là phần tự nhiên của đời sống. Và trà không phải một thứ văn hóa nhập vào rồi bén rễ. Nó đã là một phần trong huyết mạch của đất này từ buổi ban sơ.

Từ núi rừng đến kinh kỳ - hành trình lặng lẽ của chén trà Việt

Triều Lý - Trần: Hình thái “trà đạo phóng khoáng”

Từ thế kỷ X - XI, chén trà đã có mặt trong những dịp tiến vua, trong mùi hương nghi lễ của triều đình. Các thiền sư lặng lẽ nhấp từng ngụm để tĩnh tâm, để soi vào khoảng lặng bên trong, và từ hơi trà thanh ấy mà hình thành một “trà đạo Việt Nam” mềm hơn, thoáng hơn, phóng khoáng hơn những phép tắc phương Đông vốn quen khuôn vàng thước ngọc. Cái đạo ấy, cái vị ấy, dần dần trở thành một lối nghĩ, một nếp sống, một cách người Việt nhìn thế giới bằng sự giản dị mà sâu xa.

Trà trong thi ca thời Trần

Bởi vậy trong thi ca, bên cạnh những tiếng quân reo ngựa hí, những lời thơ rắn rỏi, ta lại thấy một Trần Quang Khải khác - thư thái, an nhiên - trong những câu thơ đượm hương trà mùa hạ:Thử lai yêu khách nghiêu trà uyển. Mùa hè lại pha trà mời khách uống Vũ quá hô đồng lý dược lan - Cơn mưa xong, gọi trẻ sửa chậu lan.

Trà trở thành người bạn khi sương sớm, lúc tàn canh, là giấc mơ thanh nhàn là đạo vị thanh thoát của người ẩn sĩ:

Hà thời kết ốc vân phong hạ | Bao giờ dưới núi làm nhà Cấp giản phanh trà chấm thạch miên | Nước suối trà pha, gối đá nằm

Hay như Nguyễn Trãi:

Say vì đạo, chè ba chén Tả lòng phiền, thơ bốn câu

Những búp trà non – khởi nguồn của một nét văn hóa kéo dài hàng nghìn năm.

Thế kỷ XVII - XVIII: Trà Việt lên đường giao thương

Bước sang thế kỷ XVII – XVIII, hơi trà Việt theo những con thuyền buôn rời mái hiên thôn quê để đến Hội An, Phố Hiến – những thương cảng phồn vinh bậc nhất. Trà ướp hoa, trà mạn, trà xanh… trở thành sản vật quý để trao đổi với bạn buôn năm châu. Người Việt bắt đầu trau chuốt kỹ thuật ướp sen, ướp nhài, ướp sói – mở ra những hương thơm tinh tế mà mỗi khi mở nắp hũ là như mở cả một khoảng trời thơm.

Hơi trà trong thơ ca và ca dao

Và cũng trong thời kỳ buôn thuyền nườm nượp ấy, Chu Thần Cao Bá Quát đã viết những câu thấm đượm hơi trà:

Thư nhàn hỏi lửa pha trà mới Thích thú tựa thông nhìn ráng sa

Hay trong ca dao, giữa nỗi nhớ mong dằng dặc vẫn thấp thoáng hình ảnh trà:

Chồng em còn ở sông Ngâu Buôn chè Mạn Hảo năm sau mới về

Thời Pháp thuộc: Trà Việt trong dòng chảy hiện đại

Đến đầu thế kỷ XX, dưới bóng những đồn điền và nhà máy trà Phú Thọ, Bảo Lộc, Nghĩa Lộ… hơi trà Việt lại rẽ thêm một nhánh lặng lẽ. Năm 1890, người Pháp lập đồn điền chè đầu tiên; năm 1925, nhà máy chế biến trà đầu tiên của Đông Dương ra đời, đưa trà Việt tới bàn tiệc châu Âu. Thập niên 1930, các vùng trà lớn hình thành, mở ra một diện mạo mới - rộng lớn, công nghiệp, nhưng vẫn mang hương những triền đồi mộc mạc.

Trà trong văn chương thời kỳ giao thời

Trong giai đoạn giao thời ấy, văn chương Việt Nam đã kịp ghi lại bóng trà trong những buổi chiều suy tư:

Người ta rượu sớm trà trưa Thân em đi sớm về trưa cả đời.

Hay:

Chú tôi hay tửu hay tăm Hay nước chè đặc, hay nằm ngủ trưa

Tú Xương cũng từng châm biếm nhẹ nhàng:

Chừa được cái gì hay cái nấy, Có chăng chừa rượu với chừa trà!

Tách trà nóng trên bàn gỗ cũ, giản dị mà ấm áp như nếp sống người Việt.

Người Việt uống trà - Không trọng nghi thức, trọng lòng hiếu khách

Sự giản dị trong cách pha và mời trà

Nếu tìm trong mỗi ngôi nhà Việt, từ thành thị đến thôn quê, hiếm ai không có một ấm trà. Dù là ấm tử sa, ấm Bát Tràng, ấm nhôm cũ kỹ hay ấm tích… tất cả đều phục vụ một mục đích giản dị: mời nhau chén nước trước khi nói chuyện.

Trà được pha nhanh, rót nhanh, và câu chuyện cũng mở ra nhanh. Không cần nghi lễ cầu kỳ, nhưng sự tôn trọng luôn hiện diện một cách tự nhiên.

Sự phóng khoáng trong muôn kiểu thưởng trà

Người Việt không cầu kỳ. Mỗi người một gu:

Trà xanh: vị chát tươi của đồng đất, mạnh mẽ và chân thật.

Trà mạn: đằm thắm, hậu vị sâu, dành cho những ai muốn ngẫm chuyện đời.

Trà ướp hương: nghệ thuật tinh tế với trà sen Tây Hồ, trà nhài, trà sói…

Trà đá: quốc dân vỉa hè, giản dị, dân dã nhưng không thể thiếu trong đời sống đô thị.

Trà trong giao tiếp - Nhịp tim của xã hội Việt

Ở Việt Nam, không có cuộc gặp gỡ nào thiếu trà. Cưới hỏi mời trà. Giỗ chạp mời trà. Thắp hương tổ tiên cũng dâng trà. Hàng xóm ghé chơi: vẫn là trà.

“Pha ấm trà đi con, có khách đến kìa” – câu nói giản dị nhưng chứa đựng cả truyền thống hiếu khách của người Việt.

Tách trà nhỏ nhưng chứa đựng cả một không gian ký ức và sự hiếu khách.

Sự phóng khoáng - Linh hồn của văn hóa trà Việt

Không giống trà đạo Trung Hoa chuẩn mực hay trà đạo Nhật Bản nghiêm cẩn, trà Việt chọn cách tồn tại mềm mại và phóng khoáng. Không công thức cố định. Không yêu cầu nghi lễ. Không phân biệt sang – hèn.

Trà Việt chỉ cần một điều: ai cũng có thể uống theo cách mình thích.

Chén trà có bóng dáng của quê hương

Tôi đã uống không biết bao nhiêu chén trà. Có chén vội vàng bên cổng trường, có chén trầm ngâm đêm khuya, có chén cùng bạn bè, có chén ngồi một mình.

Nhưng dù uống theo cách nào, tôi cũng nhận ra: Uống trà chính là chạm đến một phần đất đai, lịch sử và tâm hồn quê hương.

Và mỗi người uống theo cách của riêng mình. Không ai giống ai.

Đó chính là sự phóng khoáng đẹp nhất của trà Việt.