Xóm Sưng: Dệt thổ cẩm, dệt nên sinh kế cho phụ nữ Dao Tiền

"Đánh thức" nghề xưa

Giữa mênh mang núi rừng Cao Sơn (Phú Thọ), xóm Sưng hiện ra như một khoảng lặng nguyên sơ. Thiên nhiên nơi đây còn giữ được vẻ mộc mạc và con người vẫn cần mẫn gìn giữ những giá trị truyền thống của dân tộc mình. Trong không gian yên bình ấy, tiếng thoi dệt lách cách, tiếng dập của máy may, mùi chàm ngai ngái và những mảng màu thổ cẩm rực rỡ là thành quả của việc "hồi sinh" một nghề xưa - nghề dệt thổ cẩm của phụ nữ Dao Tiền.

Bước chân vào căn phòng nhỏ của THT thổ cẩm Dao Tiền xóm Sưng, du khách dễ dàng bị cuốn hút bởi không khí lao động say mê của các chị em. Những đôi bàn tay khéo léo, tỉ mỉ đưa sợi qua khung cửi, từng đường kim mũi chỉ được đặt vào đúng vị trí, tạo nên các hoa văn mang đậm dấu ấn văn hóa Dao Tiền. Mỗi sản phẩm ra đời không chỉ là một món hàng thủ công, mà còn là kết tinh của ký ức, của tri thức dân gian và niềm tự hào bản sắc.

Từ nhỏ, phụ nữ Dao Tiền ở xóm Sưng đã được các bà, các mẹ truyền dạy nghề dệt. Ảnh: Lý Thị Hằng.

Những năm gần đây, cảnh sắc thiên nhiên nguyên sơ của xóm Sưng ngày càng thu hút du khách tìm đến tham quan, trải nghiệm. Bên cạnh việc khám phá núi rừng, sinh hoạt bản địa, hoạt động được nhiều người yêu thích nhất chính là trực tiếp tham gia nhuộm vải, dệt thổ cẩm cùng bà con địa phương. Đó cũng là cơ hội để nghề truyền thống từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một được "đánh thức" bằng một hướng đi mới - gắn với du lịch cộng đồng.

Năm 2019, xuất phát từ khát vọng tạo sinh kế bền vững cho phụ nữ Dao Tiền, đồng thời tận dụng lợi thế về bản sắc văn hóa truyền thống, THT thổ cẩm Dao Tiền xóm Sưng được thành lập. Ban đầu còn nhiều khó khăn, nhưng đến nay, THT đã quy tụ được 12 thành viên với thu nhập tương đối ổn định. Điều đặc biệt là trong số đó có những chị em là người khuyết tật, hoặc gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Dẫu vậy, ai cũng cần mẫn, tận tâm với công việc. Họ coi đây không chỉ là kế sinh nhai mà còn là cách để khẳng định giá trị của bản thân.

Điều đặc biệt là trong số các thành viên của tổ hợp tác, có những chị em là người khuyết tật, hoặc gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Ảnh: Lý Thị Hằng.

Giữ hồn trong từng đường kim mũi chỉ

Cẩn thận đưa từng mũi kim trên tấm thổ cẩm đang thêu dở, chị Lý Thị Nhất, một thành viên của THT chia sẻ rằng, từ thuở nhỏ, phụ nữ Dao Tiền ở xóm Sưng đã được các bà, các mẹ truyền dạy nghề dệt. Tự tay trồng bông, se sợi, nhuộm chàm, thêu hoa văn để may váy áo là điều quen thuộc với mỗi người con gái Dao trước khi trưởng thành. Vì thế, khi tham gia THT, chị em không gặp nhiều bỡ ngỡ. Điều thay đổi lớn nhất là được tiếp cận thêm các kỹ năng cắt may, sử dụng máy may hiện đại thông qua các dự án, chương trình hỗ trợ của địa phương và các tổ chức.

Các sản phẩm của Tổ hợp tác thổ cẩm Dao Tiền xóm Sưng được bày bán tại bản để phục vụ du khách đến tham quan, trải nghiệm. Ảnh: Lý Thị Hằng.

Dù có sự hỗ trợ của công nghệ, nhưng những công đoạn cốt lõi như dệt vải, nhuộm chàm vẫn được THT giữ nguyên theo phương pháp truyền thống. Để hoàn thành một tấm thổ cẩm, người phụ nữ Dao phải chuẩn bị nguyên liệu vô cùng công phu. Tất cả đều làm thủ công, đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và tập trung cao độ. Từng sợi chỉ phải đều, từng hoa văn phải chính xác, bởi mỗi họa tiết đều mang ý nghĩa riêng, gắn với đời sống tinh thần và quan niệm thẩm mỹ của dân tộc Dao Tiền.

Dệt nên sinh kế

Không dừng lại ở việc dệt vải phục vụ may trang phục truyền thống, các thành viên THT đã sáng tạo, ứng dụng hoa văn thổ cẩm vào nhiều sản phẩm hiện đại như túi xách, ví, khăn quàng cổ, móc khóa, ba lô… Kỹ thuật nhuộm chàm cũng được khai thác như một trải nghiệm du lịch độc đáo, giúp du khách hiểu hơn về quy trình làm ra một sản phẩm thủ công truyền thống. Đồng thời, cũng góp phần tăng thêm nguồn thu cho THT.

Nhờ chủ động quảng bá trên mạng xã hội, sản phẩm thổ cẩm Dao Tiền xóm Sưng ngày càng được nhiều người biết đến. Các mặt hàng có giá dao động từ 200.000 đến 500.000 đồng/sản phẩm, phù hợp với nhu cầu quà tặng, lưu niệm của du khách. Mỗi năm, doanh thu từ bán sản phẩm thổ cẩm đạt con số hàng trăm triệu đồng, chưa kể nguồn thu từ dịch vụ hướng dẫn trải nghiệm dệt, nhuộm vải.

Các thành viên Tổ hợp tác thổ cẩm Dao Tiền bản Sưng sáng tạo, ứng dụng hoa văn thổ cẩm vào nhiều sản phẩm hiện đại như túi xách, ví, khăn quàng cổ, móc khóa, ba lô… Ảnh: Lý Thị Hằng.

Theo chị Lý Thị Hằng, Tổ trưởng THT thổ cẩm Dao Tiền xóm Sưng, hiệu quả kinh tế hiện nay tuy chưa lớn, nhưng điều quan trọng nhất là THT đã góp phần gìn giữ và phát huy được nghề truyền thống của dân tộc Dao Tiền. Quan trọng hơn, mô hình này đã tạo việc làm, giúp nhiều phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn có thu nhập ổn định, từng bước vươn lên trong cuộc sống, tự tin hơn trong vai trò của mình.

Hướng tới thương hiệu OCOP

Không chỉ dừng lại ở việc bán sản phẩm thủ công, THT thổ cẩm Dao Tiền xóm Sưng đang từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất, hoàn thiện bao bì và xây dựng câu chuyện thương hiệu để hướng tới chứng nhận OCOP. Theo chị Hằng, đây là bước đi cần thiết để nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường.

"Chúng tôi hiểu rằng để được công nhận OCOP, không chỉ cần sản phẩm đẹp mà còn phải đảm bảo chất lượng đồng đều, có câu chuyện rõ ràng và khả năng đáp ứng đơn hàng lớn. Đó là động lực để chúng tôi không ngừng học hỏi, cải tiến", chị Hằng chia sẻ.

Về lâu dài, để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường và phát triển du lịch cộng đồng bền vững, THT mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, hỗ trợ của các cấp chính quyền trong việc đầu tư cơ sở vật chất, không gian trải nghiệm. Đồng thời, chị em cũng mong được đào tạo nâng cao tay nghề, thiết kế sản phẩm mới, đa dạng mẫu mã để thổ cẩm Dao Tiền không chỉ hiện diện trong bản làng, mà còn theo chân du khách đến nhiều vùng miền khác.

Giữa nhịp sống hiện đại đang len lỏi vào từng ngõ bản, những khung cửi ở xóm Sưng vẫn đều đặn vang lên. Ở đó, từng sợi chỉ, từng tấm thổ cẩm vẫn dệt nên sản phẩm hàng hóa. Và còn dệt nên niềm tin, hy vọng về một tương lai nơi bản sắc văn hóa được gìn giữ song hành cùng sinh kế bền vững cho người dân vùng cao.