Sâm nam núi Dành - vàng xanh của đất Bắc Giang

Hệ núi Dành là dãy núi lớn thứ hai của huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang, sau núi Đót ở xã Phúc Sơn. Đỉnh cao nhất là Chung Sơn cao 117m so với mặt nước biển. Với cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, không khí trong lành, trải qua hàng ngàn năm, núi Dành gìn giữ trong mình một loại dược liệu quý hiếm: cây sâm nam.

Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Lê Minh Hoan và lãnh đạo tỉnh Bắc Giang thăm Hợp tác xã sâm núi Dành Đức Hạnh.

Vì giá trị kinh tế mang lại rất lớn, sâm nam núi Dành dần trở nên khan hiếm do bị khai thác quá mức trong khi không có sự bảo tồn, nhân trồng, duy trì nguồn giống. Cho đến những năm 70 của thế kỷ trước, sâm nam núi Dành gần như cạn kiệt. Thậm chí, hình ảnh của loại dược liệu quý này cũng dần mờ nhạt trong tiềm thức người dân nơi đây. Những giai thoại của đặc sản này chỉ còn được biết đến trong các câu chuyện truyền miệng, hoặc từ những thư tịch cổ còn sót lại.

Sâm nam núi Dành, hay còn gọi là nam sâm. Theo ghi chép trong sách “Đại Nam nhất thống chí”, sâm nam núi Dành đã được biết đến từ thời nhà Nguyễn với tên gọi cát sâm, và được xem như một loại dược liệu quý của vùng núi Chung Sơn (nay là núi Dành, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang).

Đến năm 2020, loại dược liệu này đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý dưới tên “sâm nam núi Dành Tân Yên” như một lời khẳng định về ý nghĩa, tầm quan trọng của giống sâm này trong phát triển kinh tế-xã hội tại địa phương.

Không chỉ có giá trị lịch sử, sâm nam núi Dành còn là biểu tượng văn hóa của vùng đất Tân Yên. Loại sâm này là niềm tự hào của người dân địa phương, vừa mang giá trị y học, vừa là di sản văn hóa cần được bảo tồn và phát huy.

Xác định tầm quan trọng của loại cây này trong phát triển kinh tế-xã hội địa phương, huyện Tân Yên đã xây dựng Đề án “Phát triển sâm nam núi Dành giai đoạn 2022-2027”. Nhờ đó, đến nay toàn huyện có khoảng 150ha, tập trung ở các xã Liên Chung, Việt Lập và thị trấn Cao Thượng. Năm 2024, gần 20ha sâm nam núi Dành cho thu hoạch củ với sản lượng 30 tấn và hơn 100 ha cho thu hoạch hoa, sản lượng bình quân khoảng 1 tấn hoa tươi/ha.

Năm 2023, Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Giang đã công nhận Điểm du lịch tâm linh sinh thái núi Dành thuộc thôn Hậu, xã Liên Chung, huyện Tân Yên. Khu du lịch tâm linh sinh thái Núi Dành đã được định hình và ngày càng thu hút sự quan tâm của cộng đồng và người dân.

… Đến gìn giữ cây dược liệu quý

Để sâm nam núi Dành được biết đến như ngày hôm nay, không thể không nhắc đến những con người tâm huyết gắn bó với cây dược liệu quý của vùng đất Tây Yên. Một trong số đó là các thành viên của Hợp tác xã Sâm núi Dành Đức Hạnh. Họ là những người đã dày công nghiên cứu, trồng và phát triển sản phẩm từ sâm nam, với nỗ lực không ngừng nghỉ để bảo tồn và phát huy, để sâm nam núi Dành mãi mãi là “niềm tự hào của quê hương Bắc Giang”.

Ra đời năm 2021 tới nay, Hợp tác xã Sâm núi Dành Đức Hạnh đã có 7 thành viên và liên kết với hàng chục hộ trong vùng trồng sâm. Cơ sở tập trung vào trồng và chế biến sâm núi chất lượng cao để tạo ra những sản phẩm có giá trị tốt nhất cho sức khỏe người dùng.

Việc sản xuất, trồng và chế biến sâm nam núi Dành tại Hợp tác xã canh tác theo quy trình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao nhờ sự hợp tác chặt chẽ với Viện nghiên cứu, đào tạo và tư vấn khoa học công nghệ (ITC) Hà Nội. Trong đó, có hơn 3ha sản xuất sâm nam núi Dành theo hướng hữu cơ, sử dụng các chế phẩm sinh học, không dùng thuốc bảo vệ thực vật. Sâm nam được trồng tại Hợp tác xã từ đầu năm 2022 có tỷ lệ cây giống sống, sinh trưởng phát triển đạt hơn 90%; vụ hoa cho thu hoạch vào tháng 9, 10 hằng năm. Sau 3 năm, kiểm tra mỗi gốc sâm đã đạt hơn 1kg củ, màu vàng, có mùi thơm đặc trưng. Năm 2024, Hợp tác xã Đức Hạnh thu hoạch gần 5 tấn hoa tươi.

Các sản phẩm chính của Hợp tác xã Đức Hạnh hiện nay đã khá đa đạng như: Sâm nam núi Dành hòa tan, sâm củ sấy khô, trà hoa sâm, nước tăng lực, cao sâm, trà là sâm, rượu sâm các loại, mật ong vải thiều - sâm nam núi Dành... cung ứng trên thị trường cả nước.

Bên cạnh việc bán các sản phẩm từ sâm nam núi Dành, Hợp tác xã cũng tích cực mở rộng theo hướng kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm mùa hoa sâm và mùa Lễ hội đền Dành vào tháng Giêng âm lịch.trên hành trình vươn xa

Triển vọng phát triển của sâm nam núi Dành không chỉ dừng lại ở giá trị kinh tế. Đây còn là cơ hội để Bắc Giang khẳng định thương hiệu trên bản đồ dược liệu Việt Nam và quốc tế.

Những nghiên cứu mới nhất đã mở ra cánh cửa để sâm nam núi Dành được ứng dụng trong sản xuất thực phẩm chức năng, mỹ phẩm và dược phẩm. Không dừng lại ở đó, tỉnh Bắc Giang còn đẩy mạnh xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm nông nghiệp, kết hợp việc tham quan vùng trồng sâm với khám phá văn hóa, tâm linh tại núi Dành.

Sâm nam núi Dành, cây “vàng xanh” của vùng đất Tân Yên, không chỉ là biểu tượng của sự giàu có từ thiên nhiên, mà còn là minh chứng cho tinh thần lao động cần cù, sáng tạo của người dân Bắc Giang. Từ giá trị dược liệu quý hiếm, cùng với giá trị lịch sử, văn hóa, đến hiệu quả kinh tế và triển vọng phát triển, sâm nam núi Dành đang từng bước khẳng định vị thế của mình trên hành trình vươn xa hơn, tới các thị trường trong nước và quốc tế.

Bởi vậy, giữ gìn và phát triển loại dược liệu quý này không chỉ có trách nhiệm của người dân Bắc Giang, mà còn cần sự chung sức và quan tâm của cả cộng đồng, để cây sâm nam núi Dành luôn tỏa sáng như một báu vật “vàng xanh” của đất nước.