Xôi Phú Thượng: Hành trình một di sản sống giữa lòng Hà Nội

Bốn sản phẩm, một hành trình khẳng định vị thế

Năm 2025 đánh dấu bước ngoặt với làng nghề xôi phường Phú Thượng khi bốn sản phẩm đặc trưng chính thức đạt chứng nhận OCOP 3 sao: xôi xéo, xôi chè, xôi ngũ sắc và cơm rượu nếp. Cả bốn đều do Hợp tác xã Nông nghiệp dịch vụ tổng hợp hữu nghị Việt Nam - Mông Cổ sản xuất và phát triển, là minh chứng cho quá trình nâng tầm bài bản của một làng nghề giàu bản sắc.

Những mẻ xôi nóng hổi được chế biến từ gạo nếp truyền thống, giữ trọn hương vị của làng nghề trăm năm tuổi.

Mỗi sản phẩm mang một cá tính riêng, góp phần tạo nên sự phong phú đặc trưng của ẩm thực Phú Thượng. Xôi xéo với vị dẻo thơm của gạo nếp cái hoa vàng, quyện cùng đỗ xanh bùi béo và hành phi vàng ruộm thứ hương vị mà người Hà Nội xa quê vẫn nhớ mãi. Xôi chè gắn liền với mâm lễ, ngày giỗ, Tết cổ truyền, thể hiện chiều sâu tâm linh trong văn hóa ẩm thực người Việt. Xôi ngũ sắc nổi bật với màu sắc chiết xuất hoàn toàn từ thiên nhiên lá, củ, quả vừa bắt mắt vừa giàu dưỡng chất. Còn cơm rượu nếp được chế biến theo bí quyết gia truyền nhiều đời, mang hương vị đặc trưng không thể tìm thấy ở bất cứ đâu khác.

Vùng đất sinh ra nghề

Phú Thượng nằm ven sông Hồng, nơi những cánh đồng phù sa màu mỡ từ bao đời nuôi dưỡng các giống nếp thượng hạng: nếp cái hoa vàng, nếp dâu keo. Chính nguồn nguyên liệu đặc biệt này là nền tảng tạo nên hương vị riêng biệt của xôi Phú Thượng thứ hương vị mà dù công nghệ có hiện đại đến đâu cũng khó lòng sao chép.

Nghề nấu xôi tại đây gắn liền với lịch sử canh tác lúa nước của người dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Nghề làm xôi không chỉ là sinh kế mà còn là cách người dân Phú Thượng lưu giữ nét đẹp ẩm thực truyền thống.

Khởi đầu chỉ là nghề phụ những lúc nông nhàn, chủ yếu do phụ nữ đảm nhận, nhưng dần dà chính nghề này đã giúp hàng trăm gia đình thoát nghèo, vươn lên ổn định và tích lũy. Từ mâm cúng lễ, đám giỗ, tiệc cưới xôi Phú Thượng dần bước ra vỉa hè, len lỏi vào từng buổi sáng của người Hà Nội, trở thành nét đặc trưng khó quên của đời sống đô thị.

Nghề không chỉ vì miếng cơm

Đằng sau mỗi thúng xôi thơm ngậy là cả một quy trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ được tích lũy qua năm tháng. Từ chiều hôm trước, người thợ đã phải vo gạo, ngâm đỗ, chuẩn bị lá gói. Sáng sớm tinh mơ bắt đầu đồ xôi để kịp buổi chợ. Mỗi loại xôi có kỹ thuật riêng từ thời gian ngâm gạo, cách điều chỉnh lửa, đến cả động tác vo gạo sao cho hạt không bị vỡ.

Từ món ăn quen thuộc trong đời sống hằng ngày, xôi Phú Thượng đang được nâng tầm thành sản phẩm mang giá trị văn hóa và thương hiệu.

Sự tỉ mỉ ấy, được lặp đi lặp lại mỗi ngày qua hàng chục năm, chính là thứ tạo nên chất lượng không thể nhân bản bằng máy móc của xôi Phú Thượng. Đó cũng là lý do vì sao nghề làm xôi không chỉ là sinh kế mà còn là niềm tự hào - một di sản được truyền từ đời này sang đời khác, từ bàn tay người mẹ sang đôi tay người con, từ thế hệ này sang thế hệ tiếp nối.

Những dấu mốc định hình thương hiệu

Hành trình khẳng định vị thế của xôi Phú Thượng được ghi dấu qua từng cột mốc quan trọng. Năm 2016, địa phương được công nhận danh hiệu Làng nghề truyền thống. Năm 2019, nhãn hiệu Xôi Phú Thượng được cấp giấy chứng nhận đăng ký bảo hộ, một bước đi quan trọng bảo vệ giá trị thương hiệu trước thị trường ngày càng cạnh tranh.

Đến năm 2024, nghề làm xôi chính thức được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, sự ghi nhận xứng đáng cho hàng trăm năm giữ nghề của người dân Phú Thượng.

Làng nghề xôi Phú Thượng đang từng bước kết hợp bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế, hướng tới du lịch trải nghiệm.

Chiều sâu văn hóa của nghề còn hiện diện rõ nét trong đời sống tâm linh cộng đồng. Mỗi tháng Giêng, trong lễ hội làng Phú Gia, người dân dâng cúng Thành hoàng làng bằng chính những thúng xôi do tay mình làm ra. Tuy chỉ là nghi thức rất giản dị nhưng chứa đựng cả tình yêu nghề, lòng biết ơn tổ tiên và ước vọng về một mùa màng no đủ.

Hướng đến tương lai

Thành tích bốn sản phẩm đạt OCOP 3 sao năm 2025 không phải điểm dừng mà là nền tảng để Phú Thượng tiếp tục nâng hạng chất lượng trong thời gian tới. Địa phương đang định hướng gắn kết phát triển làng nghề với du lịch trải nghiệm đưa du khách trong và ngoài nước đến trực tiếp tìm hiểu quy trình làm xôi, cảm nhận không gian làng nghề và thưởng thức ẩm thực ngay tại nơi sản sinh ra nó.

Từ những gánh xôi tảo tần trước bình minh đến những sản phẩm đạt chuẩn quốc gia xôi Phú Thượng đang chứng minh rằng di sản không phải thứ chỉ để nhớ, mà là thứ có thể sống, phát triển và tỏa sáng ngay giữa đời sống hiện đại.