Khoai sọ Phúc Sạn: Hương vị từ đất lòng hồ

Khoai sọ Phúc Sạn là giống cây bản địa, được người dân gìn giữ hàng chục năm nay.

Trên những triền đồi dốc nơi bản làng người Mường, người Thái nay thuộc xã Tân Mai (tỉnh Phú Thọ), những luống khoai bén rễ trong sương sớm, hấp thụ tinh túy đất trời. Và cũng từ đó, hương vị quê nhà ấy trở thành niềm tự hào của người dân vùng lòng hồ bao la.

Từ món ăn dân dã đến đặc sản trứ danh

Không ai còn nhớ chính xác cây khoai sọ bén rễ ở nơi này từ bao giờ. Từ đời này sang đời khác, người dân nơi đây đã gắn bó với loại cây trồng này như một phần trong nếp sống.

Xưa kia, khoai sọ chỉ là món ăn độn cơm những mùa giáp hạt, hay thức ăn nuôi lợn, nuôi gà. Ấy vậy mà qua thời gian, chính thứ cây dân dã ấy lại trở thành “đặc sản” của vùng lòng hồ được nhiều người săn tìm.

“Khoai sọ Phúc Sạn là giống cây bản địa, trồng xong không cần bón phân hay phun thuốc. Người dân trong xã chỉ làm cỏ định kỳ và chọn giống từ những củ to, đều sau mỗi vụ”, ông Bùi Ngọc Đại, Chủ tịch UBND xã Tân Mai chia sẻ.

Chính nhờ phương thức canh tác tự nhiên ấy, khoai giữ được vị thơm dẻo đặc trưng, không lẫn vào đâu được. Ông Đại nói: “Khoai sọ Phúc Sạn là sự kết tinh của đất trời và bàn tay cần mẫn của người dân vùng lòng hồ sông Đà”.

Khoai sọ Phúc Sạn được trồng trên những triền đồi dốc ở Tân Mai.

Nhắc đến khoai sọ Phúc Sạn, nhiều người con xa quê lại thấy lòng chộn rộn. Chị Khà Thị Mích, người Tân Mai hiện sống ở Hà Nội kể: “Mỗi lần về quê, tôi đều mua vài cân khoai sọ Phúc Sạn mang ra thành phố. Cả nhà tôi mê lắm. Bạn bè ai ăn thử cũng nhờ mua giúp. Cái vị dẻo, bùi, ngọt lạ ấy, chỉ ăn một lần là nhớ mãi”.

Không chỉ được nấu trong những bữa cơm gia đình, khoai sọ Phúc Sạn còn là món ăn quen thuộc ở nhiều nhà hàng, quán ăn vùng Tây Bắc. Người sành ăn thường chọn khoai loại 1 - củ tròn, chắc, vỏ nâu ánh hồng, ruột trắng ngần. Chỉ cần luộc hoặc đồ chín, khoai tự tan nơi đầu lưỡi, dẻo mà không dính, bùi mà không ngấy.

Chị Hà Thị Đề, tổ dân phố Chiềng Sại, xã Mai Châu cho biết: “Khoai Phúc Sạn rất nhanh chín, chỉ cần ninh 10 phút là mềm, dẻo quánh. Tôi thường nấu cùng xương ống, thêm chút hành hoa, vừa thơm vừa béo ngậy”.

Tinh túy từ đất: Khởi nguồn cho thương hiệu

Khoai sọ Phúc Sạn được trồng chủ yếu tại xóm Sạn Sộp, xóm Nọt... Giống khoai địa phương được bà con gìn giữ hàng chục năm nay. Mùa vụ bắt đầu từ tháng Giêng và thu hoạch vào tháng 10 - 11, khi lòng hồ sông Đà trong veo soi bóng núi. Mỗi hecta khoai cho năng suất trung bình 6 - 7 tấn, thậm chí đạt tới 10 tấn nếu được chăm sóc tốt.

Năm 2020, sản phẩm “Khoai sọ Phúc Sạn” được Cục Sở hữu trí tuệ cấp nhãn hiệu chứng nhận tập thể cho 10 hộ dân. Đây là cột mốc quan trọng, mở ra hướng đi mới trong phát triển kinh tế nông nghiệp của xã Tân Mai.

Khoai sọ loại 1 hiện được bán với giá 45.000 - 50.000 đồng/kg; loại 2 từ 30.000 - 35.000 đồng/kg. Sản phẩm đã được sơ chế, gọt vỏ, hút chân không, bảo quản lạnh và tiêu thụ ở nhiều tỉnh thành.

Để bảo quản được lâu, người dân thường sơ chế, gọt vỏ, thái sẵn và hút chân không, cất trong ngăn đá. Nhờ vậy, khoai vẫn giữ nguyên được độ dẻo và hương vị đặc trưng dù để qua nhiều tháng.

Dù có nhiều tiềm năng, song việc mở rộng diện tích trồng khoai sọ ở Tân Mai vẫn gặp không ít khó khăn. Sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún; kỹ thuật canh tác chủ yếu dựa vào kinh nghiệm dân gian. Khâu tiêu thụ vẫn phụ thuộc vào thương lái nên giá cả bấp bênh.

Trước thực tế ấy, chính quyền xã Tân Mai đã định hướng phát triển sản phẩm theo chương trình OCOP - Mỗi xã một sản phẩm, với mục tiêu xây dựng thương hiệu bền vững cho “Khoai sọ Phúc Sạn”. Nhiều lớp tập huấn được tổ chức để hướng dẫn người dân kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hoạch, bảo quản, đồng thời xây dựng chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ giữa nông dân và doanh nghiệp.

Ngày nay, Khoai sọ Phúc Sạn trở thành “đặc sản” của vùng lòng hồ, được nhiều người săn tìm ở chợ quê.

“Chúng tôi mong muốn khoai sọ không chỉ là món ngon quê nhà, mà còn trở thành sản phẩm hàng hóa mang lại giá trị kinh tế cao, giúp bà con vùng lòng hồ ổn định cuộc sống, làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương”, Chủ tịch UBND xã Tân Mai Bùi Ngọc Đại khẳng định.

Từ đất nâu, nắng gió và bàn tay cần mẫn, khoai sọ Phúc Sạn ra đời như món quà của thiên nhiên. Vị dẻo bùi ấy như giữ lại chút hồn quê, khiến ai từng nếm qua đều mang theo nỗi nhớ về vùng lòng hồ sông Đà yên bình. Giữa nhịp sống hiện đại, khoai sọ Phúc Sạn không chỉ là món ăn gắn bó với bao thế hệ, mà còn trở thành sản phẩm đặc trưng được người dân Tân Mai nâng niu, phát triển theo hướng hàng hóa.

Từ những nương khoai truyền thống, chính quyền và người dân xã Tân Mai đang từng bước chuẩn hóa quy trình canh tác, xây dựng thương hiệu, đưa khoai sọ Phúc Sạn tham gia chương trình OCOP. Từ đó, đem hương vị của núi rừng và tấm lòng người vùng hồ lan tỏa xa hơn, vươn tới những thị trường mới.